Adhyāya 164

अर्जुन उवाच । ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत । प्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥

arjuna uvāca । tatas tām avasaṁ prīto rajanīṁ tatra bhārata । prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ ॥

व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् । अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा ॥

vyuṣito rajanīṁ cāhaṁ kr̥tvā pūrvāhṇikakriyām । apaśyaṁ taṁ dvijaśreṣṭhaṁ dr̥ṣṭavān asmi yaṁ purā ॥

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम् । भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति भारत ॥

tasmai cāhaṁ yathāvr̥ttaṁ sarvam eva nyavedayam । bhagavantaṁ mahādevaṁ sameto ’smīti bhārata ॥

स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः । दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित् ॥

sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ । dr̥ṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit ॥

समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः । द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति ॥

sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ । draṣṭāsy anagha devendraṁ sa ca te ’strāṇi dāsyati ॥

एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः । अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥

evam uktvā sa māṁ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ । agacchat sa yathākāmaṁ brāhmaṇaḥ sūryasaṁnibhaḥ ॥

अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः । पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन् ॥

athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ । punar navam imaṁ lokaṁ kurvann iva sapatnahan ॥

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च । शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन्समीपतः ॥

divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca । śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ ॥

वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः । स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥

vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ । stutayaś cendrasaṁyuktā aśrūyanta manoharāḥ ॥

गणाश्चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च । पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः ॥

gaṇāś cāpsarasāṁ tatra gandharvāṇāṁ tathaiva ca । purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ ॥

मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन् । महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥

marutāṁ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman । mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ ॥

ततो मरुत्वान्हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः । शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदामरैः ॥

tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṁkr̥taiḥ । śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहनः । दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः ॥

etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ । darśayām āsa māṁ rājam̐l lakṣmyā paramayā yutaḥ ॥

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् । वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम् ॥

dakṣiṇasyāṁ diśi yamaṁ pratyapaśyaṁ vyavasthitam । varuṇaṁ devarājaṁ ca yathāsthānam avasthitam ॥

ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः । सव्यसाचिन्समीक्षस्व लोकपालानवस्थितान् ॥

te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ । savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān ॥

सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम् । अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः ॥

surakāryārthasiddhyarthaṁ dr̥ṣṭavān asi śaṁkaram । asmatto ’pi gr̥hāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ ॥

ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् । प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत्प्रभो ॥

tato ’haṁ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān । pratyagr̥hṇaṁ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho ॥

गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोऽस्मि भारत । अथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिंदम ॥

gr̥hītāstras tato devair anujñāto ’smi bhārata । atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṁdama ॥

मघवानपि देवेशो रथमारुह्य सुप्रभम् । उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव सुरारिहा ॥

maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham । uvāca bhagavān vākyaṁ smayann iva surārihā ॥

पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय । अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ ॥

puraivāgamanād asmād vedāhaṁ tvāṁ dhanaṁjaya । ataḥ paraṁ tv ahaṁ vai tvāṁ darśaye bharatarṣabha ॥

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत् । तपश्चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव ॥

tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kr̥to ’sakr̥t । tapaś cedaṁ purā taptaṁ svargaṁ gantāsi pāṇḍava ॥

भूयश्चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम् । उवाच भगवान्सर्वं तपसश्चोपपादनम् ॥

bhūyaś caiva tu taptavyaṁ tapaḥ paramadāruṇam । uvāca bhagavān sarvaṁ tapasaś copapādanam ॥

मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति । विदितस्त्वं हि देवानामृषीणां च महात्मनाम् ॥

mātalir manniyogāt tvāṁ tridivaṁ prāpayiṣyati । viditas tvaṁ hi devānām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām ॥

ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम । आचार्यं वरये त्वाहमस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर ॥

tato ’ham abruvaṁ śakraṁ prasīda bhagavan mama । ācāryaṁ varaye tvāham astrārthaṁ tridaśeśvara ॥

इन्द्र उवाच । क्रूरं कर्मास्त्रवित्तात करिष्यसि परंतप । यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि ॥

indra uvāca । krūraṁ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṁtapa । yadartham astrāṇīpsus tvaṁ taṁ kāmaṁ pāṇḍavāpnuhi ॥

अर्जुन उवाच । ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन् । मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम् ॥

arjuna uvāca । tato ’ham abruvaṁ nāhaṁ divyāny astrāṇi śatruhan । mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam ॥

तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप । लोकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुंगव ॥

tāni divyāni me ’strāṇi prayaccha vibudhādhipa । lokāṁś cāstrajitān paścāl labheyaṁ surapuṁgava ॥

इन्द्र उवाच । परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय । ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव ॥

indra uvāca । parīkṣārthaṁ mayaitat te vākyam uktaṁ dhanaṁjaya । mamātmajasya vacanaṁ sūpapannam idaṁ tava ॥

शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारत । वायोरग्नेर्वसुभ्योऽथ वरुणात्समरुद्गणात् ॥

śikṣa me bhavanaṁ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata । vāyor agner vasubhyo ’tha varuṇāt samarudgaṇāt ॥

साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम् । वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च । मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह ॥

sādhyaṁ paitāmahaṁ caiva gandharvoragarakṣasām । vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairr̥tāni tathaiva ca । madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha ॥

अर्जुन उवाच । एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत । अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम् । दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप ॥

arjuna uvāca । evam uktvā tu māṁ śakras tatraivāntaradhīyata । athāpaśyaṁ hariyujaṁ ratham aindram upasthitam । divyaṁ māyāmayaṁ puṇyaṁ yattaṁ mātalinā nr̥pa ॥

लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः । द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते ॥

lokapāleṣu yāteṣu mām uvācātha mātaliḥ । draṣṭum icchati śakras tvāṁ devarājo mahādyute ॥

संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम् । पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज ॥

saṁsiddhas tvaṁ mahābāho kuru kāryam anuttamam । paśya puṇyakr̥tāṁ lokān saśarīro divaṁ vraja ॥

इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम् ॥

ity ukto ’haṁ mātalinā girim āmantrya śaiśiram । pradakṣiṇam upāvr̥tya samārohaṁ rathottamam ॥

चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः । मातलिर्हयशास्त्रज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः ॥

codayām āsa sa hayān manomārutaraṁhasaḥ । mātalir hayaśāstrajño yathāvad bhūridakṣiṇaḥ ॥

अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिः । तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत् ॥

avaikṣata ca me vaktraṁ sthitasyātha sa sārathiḥ । tathā bhrānte rathe rājan vismitaś cedam abravīt ॥

अत्यद्भुतमिदं मेऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम् । यदास्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान् ॥

atyadbhutam idaṁ me ’dya vicitraṁ pratibhāti mām । yad āsthito rathaṁ divyaṁ padā na calito bhavān ॥

देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितः । विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ ॥

devarājo ’pi hi mayā nityam atropalakṣitaḥ । vicalan prathamotpāte hayānāṁ bharatarṣabha ॥

त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वह । अतिशक्रमिदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे ॥

tvaṁ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha । atiśakram idaṁ sattvaṁ taveti pratibhāti me ॥

इत्युक्त्वाकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान् । दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत ॥

ity uktvākāśam āviśya mātalir vibudhālayān । darśayām āsa me rājan vimānāni ca bhārata ॥

नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्युत । दर्शयामास मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः ॥

nandanādīni devānāṁ vanāni bahulāny uta । darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ ॥

ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम् । दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम् ॥

tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm । divyaiḥ kāmaphalair vr̥kṣai ratnaiś ca samalaṁkr̥tām ॥

न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः । रजः पङ्को न च तमस्तत्रास्ति न जरा नृप ॥

na tāṁ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ । rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nr̥pa ॥

न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते । दिवौकसां महाराज न च ग्लानिररिंदम ॥

na tatra śoko dainyaṁ vā vaivarṇyaṁ copalakṣyate । divaukasāṁ mahārāja na ca glānir ariṁdama ॥

न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुभं च विशां पते । नित्यतुष्टाश्च हृष्टाश्च प्राणिनः सुरवेश्मनि ॥

na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṁ ca viśāṁ pate । nityatuṣṭāś ca hr̥ṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani ॥

नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः । पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः ॥

nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ । puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ ॥

शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः । सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ॥

śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ । sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā ॥

मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः । विमानयायिनश्चात्र दृश्यन्ते बहवोऽमराः ॥

mr̥gadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ । vimānayāyinaś cātra dr̥śyante bahavo ’marāḥ ॥

ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान् । आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम् ॥

tato ’paśyaṁ vasūn rudrān sādhyāṁś ca samarudgaṇān । ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam ॥

ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च । अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामविजयेन च ॥

te māṁ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca । astraiś cāpy anvajānanta saṁgrāmavijayena ca ॥

प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम् । देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः ॥

praviśya tāṁ purīṁ ramyāṁ devagandharvasevitām । devarājaṁ sahasrākṣam upātiṣṭhaṁ kr̥tāñjaliḥ ॥

ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः । बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः ॥

dadāv ardhāsanaṁ prītaḥ śakro me dadatāṁ varaḥ । bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ ॥

तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिण । अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे कुर्वाणोऽस्त्राणि भारत ॥

tatrāhaṁ devagandharvaiḥ sahito bhūridakṣiṇa । astrārtham avasaṁ svarge kurvāṇo ’strāṇi bhārata ॥

विश्वावसोश्च मे पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा । स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप ॥

viśvāvasoś ca me putraś citraseno ’bhavat sakhā । sa ca gāndharvam akhilaṁ grāhayām āsa māṁ nr̥pa ॥

ततोऽहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः । सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः ॥

tato ’ham avasaṁ rājan gr̥hītāstraḥ supūjitaḥ । sukhaṁ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ ॥

शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् । पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप ॥

śr̥ṇvan vai gītaśabdaṁ ca tūryaśabdaṁ ca puṣkalam । paśyaṁś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nr̥tyamānāḥ paraṁtapa ॥

तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत । अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः ॥

tat sarvam anavajñāya tathyaṁ vijjñāya bhārata । atyarthaṁ pratigr̥hyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ ॥

ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः । एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि ॥

tato ’tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ । evaṁ me vasato rājann eṣa kālo ’tyagād divi ॥