Adhyāya 157

जनमेजय उवाच । पाण्डोः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः । कियन्तं कालमवसन्पर्वते गन्धमादने ॥

janamejaya uvāca । pāṇḍoḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ । kiyantaṁ kālam avasan parvate gandhamādane ॥

कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम् । वसतां लोकवीराणामासंस्तद्ब्रूहि सत्तम ॥

kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṁ mahātmanām । vasatāṁ lokavīrāṇām āsaṁs tad brūhi sattama ॥

विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम् । यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन्हैमवते गिरौ । न खल्वासीत्पुनर्युद्धं तस्य यक्षैर्द्विजोत्तम ॥

vistareṇa ca me śaṁsa bhīmasenaparākramam । yad yac cakre mahābāhus tasmin haimavate girau । na khalv āsīt punar yuddhaṁ tasya yakṣair dvijottama ॥

कच्चित्समागमस्तेषामासीद्वैश्रवणेन च । तत्र ह्यायाति धनद आर्ष्टिषेणो यथाब्रवीत् ॥

kaccit samāgamas teṣām āsīd vaiśravaṇena ca । tatra hy āyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathābravīt ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन । न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम् ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vistareṇa tapodhana । na hi me śr̥ṇvatas tr̥ptir asti teṣāṁ viceṣṭitam ॥

वैशंपायन उवाच । एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः । शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etad ātmahitaṁ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ । śāsanaṁ satataṁ cakrus tathaiva bharatarṣabhāḥ ॥

भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च । शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्यपि ॥

bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca । śuddhabāṇahatānāṁ ca mr̥gāṇāṁ piśitāny api ॥

मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च । एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः ॥

medhyāni himavatpr̥ṣṭhe madhūni vividhāni ca । evaṁ te nyavasaṁs tatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ ॥

तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात् । शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधानि च ॥

tathā nivasatāṁ teṣāṁ pañcamaṁ varṣam abhyagāt । śr̥ṇvatāṁ lomaśoktāni vākyāni vividhāni ca ॥

कृत्यकाल उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः । राक्षसैः सहितः सर्वैः पूर्वमेव गतः प्रभो ॥

kr̥tyakāla upasthāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ । rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvam eva gataḥ prabho ॥

आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम् । अगच्छन्बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम् ॥

ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṁ vasatāṁ vai mahātmanām । agacchan bahavo māsāḥ paśyatāṁ mahad adbhutam ॥

तैस्तत्र रममाणैश्च विहरद्भिश्च पाण्डवैः । प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा ॥

tais tatra ramamāṇaiś ca viharadbhiś ca pāṇḍavaiḥ । prītimanto mahābhāgā munayaś cāraṇās tathā ॥

आजग्मुः पाण्डवान्द्रष्टुं सिद्धात्मानो यतव्रताः । तैस्तैः सह कथाश्चक्रुर्दिव्या भरतसत्तमाः ॥

ājagmuḥ pāṇḍavān draṣṭuṁ siddhātmāno yatavratāḥ । tais taiḥ saha kathāś cakrur divyā bharatasattamāḥ ॥

ततः कतिपयाहस्य महाह्रदनिवासिनम् । ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाहरत् ॥

tataḥ katipayāhasya mahāhradanivāsinam । r̥ddhimantaṁ mahānāgaṁ suparṇaḥ sahasāharat ॥

प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः । ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश्च तदद्भुतम् ॥

prākampata mahāśailaḥ prāmr̥dyanta mahādrumāḥ । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāś ca tad adbhutam ॥

ततः शैलोत्तमस्याग्रात्पाण्डवान्प्रति मारुतः । अवहत्सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च ॥

tataḥ śailottamasyāgrāt pāṇḍavān prati mārutaḥ । avahat sarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca ॥

तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः । ददृशुः पञ्च वर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी ॥

tatra puṣpāṇi divyāni suhr̥dbhiḥ saha pāṇḍavāḥ । dadr̥śuḥ pañca varṇāni draupadī ca yaśasvinī ॥

भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत् । विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ॥

bhīmasenaṁ tataḥ kr̥ṣṇā kāle vacanam abravīt । vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṁ mahābhujam ॥

सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाबलात् । पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ । प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वरथां प्रति ॥

suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt । pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha । pratyakṣaṁ sarvabhūtānāṁ nadīm aśvarathāṁ prati ॥

खाण्डवे सत्यसंधेन भ्रात्रा तव नरेश्वर । गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च निवारितः । हता मायाविनश्चोग्रा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवम् ॥

khāṇḍave satyasaṁdhena bhrātrā tava nareśvara । gandharvoragarakṣāṁsi vāsavaś ca nivāritaḥ । hatā māyāvinaś cogrā dhanuḥ prāptaṁ ca gāṇḍivam ॥

तवापि सुमहत्तेजो महद्बाहुबलं च ते । अविषह्यमनाधृष्यं शतक्रतुबलोपमम् ॥

tavāpi sumahat tejo mahad bāhubalaṁ ca te । aviṣahyam anādhr̥ṣyaṁ śatakratubalopamam ॥

त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः । हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश ॥

tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ । hitvā śailaṁ prapadyantāṁ bhīmasena diśo daśa ॥

ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम् । व्यपेतभयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव ॥

tataḥ śailottamasyāgraṁ citramālyadharaṁ śivam । vyapetabhayasaṁmohāḥ paśyantu suhr̥das tava ॥

एवं प्रणिहितं भीम चिरात्प्रभृति मे मनः । द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलमाश्रिता ॥

evaṁ praṇihitaṁ bhīma cirāt prabhr̥ti me manaḥ । draṣṭum icchāmi śailāgraṁ tvadbāhubalam āśritā ॥

ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः । नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्गवः ॥

tataḥ kṣiptam ivātmānaṁ draupadyā sa paraṁtapaḥ । nāmr̥ṣyata mahābāhuḥ prahāram iva sadgavaḥ ॥

सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः । मनस्वी बलवान्दृप्तो मानी शूरश्च पाण्डवः ॥

siṁharṣabhagatiḥ śrīmān udāraḥ kanakaprabhaḥ । manasvī balavān dr̥pto mānī śūraś ca pāṇḍavaḥ ॥

लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः । सिंहदंष्ट्रो बृहत्स्कन्धः शालपोत इवोद्गतः ॥

lohitākṣaḥ pr̥thuvyaṁso mattavāraṇavikramaḥ । siṁhadaṁṣṭro br̥hatskandhaḥ śālapota ivodgataḥ ॥

महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवो महाभुजः । रुक्मपृष्ठं धनुः खड्गं तूणांश्चापि परामृशत् ॥

mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvo mahābhujaḥ । rukmapr̥ṣṭhaṁ dhanuḥ khaḍgaṁ tūṇāṁś cāpi parāmr̥śat ॥

केसरीव यथोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः । व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली ॥

kesarīva yathotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ । vyapetabhayasaṁmohaḥ śailam abhyapatad balī ॥

तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम् । ददृशुः सर्वभूतानि बाणखड्गधनुर्धरम् ॥

taṁ mr̥gendram ivāyāntaṁ prabhinnam iva vāraṇam । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharam ॥

द्रौपद्या वर्धयन्हर्षं गदामादाय पाण्डवः । व्यपेतभयसंमोहः शैलराजं समाविशत् ॥

draupadyā vardhayan harṣaṁ gadām ādāya pāṇḍavaḥ । vyapetabhayasaṁmohaḥ śailarājaṁ samāviśat ॥

न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः । कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ॥

na glānir na ca kātaryaṁ na vaiklavyaṁ na matsaraḥ । kadā cij juṣate pārtham ātmajaṁ mātariśvanaḥ ॥

तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम् । बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः ॥

tad ekāyanam āsādya viṣamaṁ bhīmadarśanam । bahutālocchrayaṁ śr̥ṅgam āruroha mahābalaḥ ॥

स किंनरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान् । हर्षयन्पर्वतस्याग्रमाससाद महाबलः ॥

sa kiṁnaramahānāgamunigandharvarākṣasān । harṣayan parvatasyāgram āsasāda mahābalaḥ ॥

तत्र वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः । काञ्चनैः स्फाटिकाकारैर्वेश्मभिः समलंकृतम् ॥

tatra vaiśravaṇāvāsaṁ dadarśa bharatarṣabhaḥ । kāñcanaiḥ sphāṭikākārair veśmabhiḥ samalaṁkr̥tam ॥

मोदयन्सर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः । सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥

modayan sarvabhūtāni gandhamādanasaṁbhavaḥ । sarvagandhavahas tatra mārutaḥ susukho vavau ॥

चित्रा विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः । अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभनाः ॥

citrā vividhavarṇābhāś citramañjaridhāriṇaḥ । acintyā vividhās tatra drumāḥ paramaśobhanāḥ ॥

रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यधरं शिवम् । राक्षसाधिपतेः स्थानं ददर्श भरतर्षभः ॥

ratnajālaparikṣiptaṁ citramālyadharaṁ śivam । rākṣasādhipateḥ sthānaṁ dadarśa bharatarṣabhaḥ ॥

गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः । भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ । bhīmaseno mahābāhus tasthau girir ivācalaḥ ॥

ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां लोमहर्षणम् । ज्याघोषतलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ॥

tataḥ śaṅkham upādhmāsīd dviṣatāṁ lomaharṣaṇam । jyāghoṣatalaghoṣaṁ ca kr̥tvā bhūtāny amohayat ॥

ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तमभिदुद्रुवुः । यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥

tataḥ saṁhr̥ṣṭaromāṇaḥ śabdaṁ tam abhidudruvuḥ । yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ ॥

गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः । प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥

gadāparighanistriṁśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ । pragr̥hītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत । तैः प्रयुक्तान्महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् । भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ teṣāṁ tasya ca bhārata । taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān । bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ ॥

अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् । शरैर्विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥

antarikṣacarāṇāṁ ca bhūmiṣṭhānāṁ ca garjatām । śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṁ mahābalaḥ ॥

सा लोहितमहावृष्टिरभ्यवर्षन्महाबलम् । कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥

sā lohitamahāvr̥ṣṭir abhyavarṣan mahābalam । kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṁ samantataḥ ॥

भीमबाहुबलोत्सृष्टैर्बहुधा यक्षरक्षसाम् । विनिकृत्तान्यदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥

bhīmabāhubalotsr̥ṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām । vinikr̥ttāny adr̥śyanta śarīrāṇi śirāṁsi ca ॥

प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् । ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव ॥

pracchādyamānaṁ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṁ priyadarśanam । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva ॥

स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिघातिभिः । सर्वानार्छन्महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ॥

sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ । sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ ॥

अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान् । न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥

abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān । na mohaṁ bhīmasenasya dadr̥śuḥ sarvarākṣasāḥ ॥

ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः । भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः ॥

te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ । bhīmam ārtasvaraṁ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ ॥

उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान् । दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना ॥

utsr̥jya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān । dakṣiṇāṁ diśam ājagmus trāsitā dr̥ḍhadhanvanā ॥

तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः । सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः ॥

tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ । sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ ॥

अदर्शयदधीकारं पौरुषं च महाबलः । स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत् ॥

adarśayad adhīkāraṁ pauruṣaṁ ca mahābalaḥ । sa tān dr̥ṣṭvā parāvr̥ttān smayamāna ivābravīt ॥

एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः । प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥

ekena bahavaḥ saṁkhye mānuṣeṇa parājitāḥ । prāpya vaiśravaṇāvāsaṁ kiṁ vakṣyatha dhaneśvaram ॥

एवमाभाष्य तान्सर्वान्न्यवर्तत स राक्षसः । शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावच्च पाण्डवम् ॥

evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ । śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam ॥

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् । वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत् ॥

tam āpatantaṁ vegena prabhinnam iva vāraṇam । vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat ॥

मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम् । प्राहिणोद्भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः ॥

maṇimān api saṁkruddhaḥ pragr̥hya mahatīṁ gadām । prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ ॥

विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम् । शरैर्बहुभिरभ्यर्छद्भीमसेनः शिलाशितैः ॥

vidyudrūpāṁ mahāghorām ākāśe mahatīṁ gadām । śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ ॥

प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायकाः । न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः ॥

pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ । na vegaṁ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ ॥

गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान् । व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥

gadāyuddhasamācāraṁ budhyamānaḥ sa vīryavān । vyaṁsayām āsa taṁ tasya prahāraṁ bhīmavikramaḥ ॥

ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तस्मिन्नेवान्तरे धीमान्प्रजहाराथ राक्षसः ॥

tataḥ śaktiṁ mahāghorāṁ rukmadaṇḍām ayasmayīm । tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ ॥

सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम् । साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥

sā bhujaṁ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam । sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः । गदां जग्राह कौरव्यो गदायुद्धविशारदः ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ । gadāṁ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ ॥

तां प्रगृह्योन्नदन्भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम् । तरसा सोऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् ॥

tāṁ pragr̥hyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṁ gadām । tarasā so ’bhidudrāva maṇimantaṁ mahābalam ॥

दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि । प्राहिणोद्भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ॥

dīpyamānaṁ mahāśūlaṁ pragr̥hya maṇimān api । prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan ॥

भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः । अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मानिव पन्नगम् ॥

bhaṅktvā śūlaṁ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ । abhidudrāva taṁ tūrṇaṁ garutmān iva pannagam ॥

सोऽन्तरिक्षमभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम् । प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि ॥

so ’ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām । pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani ॥

सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा । हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ॥

sendrāśanir ivendreṇa visr̥ṣṭā vātaraṁhasā । hatvā rakṣaḥ kṣitiṁ prāpya kr̥tyeva nipapāta ha ॥

तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम् । ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् ॥

taṁ rākṣasaṁ bhīmabalaṁ bhīmasenena pātitam । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni siṁheneva gavāṁ patim ॥

तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः । भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति ॥

taṁ prekṣya nihataṁ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ । bhīmam ārtasvaraṁ kr̥tvā jagmuḥ prācīṁ diśaṁ prati ॥