Adhyāya 145

युधिष्ठिर उवाच । धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुंगवः । भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो भीम गृह्णातु मातरम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dharmajño balavāñ śūraḥ sadyo rākṣasapuṁgavaḥ । bhakto ’smān aurasaḥ putro bhīma gr̥hṇātu mātaram ॥

तव भीम बलेनाहमतिभीमपराक्रम । अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम् ॥

tava bhīma balenāham atibhīmaparākrama । akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṁ gandhamādanam ॥

वैशंपायन उवाच । भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम् । आदिदेश नरव्याघ्रस्तनयं शत्रुकर्शनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhrātur vacanam ājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam । ādideśa naravyāghras tanayaṁ śatrukarśanam ॥

हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजिता । त्वं च कामगमस्तात बलवान्वह तां खग ॥

haiḍimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā । tvaṁ ca kāmagamas tāta balavān vaha tāṁ khaga ॥

स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा । गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः ॥

skandham āropya bhadraṁ te madhye ’smākaṁ vihāyasā । gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṁ na pīḍayeḥ ॥

घटोत्कच उवाच । धर्मराजं च धौम्यं च राजपुत्रीं यमौ तथा । एकोऽप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान् ॥

ghaṭotkaca uvāca । dharmarājaṁ ca dhaumyaṁ ca rājaputrīṁ yamau tathā । eko ’py aham alaṁ voḍhuṁ kim utādya sahāyavān ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः । पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tataḥ kr̥ṣṇām uvāha sa ghaṭotkacaḥ । pāṇḍūnāṁ madhyago vīraḥ pāṇḍavān api cāpare ॥

लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः । स्वेनैवात्मप्रभावेन द्वितीय इव भास्करः ॥

lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ । svenaivātmaprabhāvena dvitīya iva bhāskaraḥ ॥

ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः । नियोगाद्राक्षसेन्द्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः ॥

brāhmaṇāṁś cāpi tān sarvān samupādāya rākṣasāḥ । niyogād rākṣasendrasya jagmur bhīmaparākramāḥ ॥

एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च । आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीं प्रति ॥

evaṁ suramaṇīyāni vanāny upavanāni ca । ālokayantas te jagmur viśālāṁ badarīṁ prati ॥

ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाबलैः । उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत् ॥

te tv āśugatibhir vīrā rākṣasais tair mahābalaiḥ । uhyamānā yayuḥ śīghraṁ mahad adhvānam alpavat ॥

देशान्म्लेच्छगणाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान् । ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान् ॥

deśān mlecchagaṇākīrṇān nānāratnākarāyutān । dadr̥śur giripādāṁś ca nānādhātusamācitān ॥

विद्याधरगणाकीर्णान्युतान्वानरकिंनरैः । तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्च समन्ततः ॥

vidyādharagaṇākīrṇān yutān vānarakiṁnaraiḥ । tathā kiṁpuruṣaiś caiva gandharvaiś ca samantataḥ ॥

नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षिरुताकुलान् । नानाविधैर्मृगैर्जुष्टान्वानरैश्चोपशोभितान् ॥

nadījālasamākīrṇān nānāpakṣirutākulān । nānāvidhair mr̥gair juṣṭān vānaraiś copaśobhitān ॥

ते व्यतीत्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि । ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥

te vyatītya bahūn deśān uttarāṁś ca kurūn api । dadr̥śur vividhāścaryaṁ kailāsaṁ parvatottamam ॥

तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम् । उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः ॥

tasyābhyāśe tu dadr̥śur naranārāyaṇāśramam । upetaṁ pādapair divyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ ॥

ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम् । स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम् ॥

dadr̥śus tāṁ ca badarīṁ vr̥ttaskandhāṁ manoramām । snigdhām aviralacchāyāṁ śriyā paramayā yutām ॥

पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम् । विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम् ॥

patraiḥ snigdhair aviralair upetāṁ mr̥dubhiḥ śubhām । viśālaśākhāṁ vistīrṇām atidyutisamanvitām ॥

फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम् । मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम् । मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम् ॥

phalair upacitair divyair ācitāṁ svādubhir bhr̥śam । madhusravaiḥ sadā divyāṁ maharṣigaṇasevitām । madapramuditair nityaṁ nānādvijagaṇair yutām ॥

अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके । नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते ॥

adaṁśamaśake deśe bahumūlaphalodake । nīlaśādvalasaṁchanne devagandharvasevite ॥

सुसमीकृतभूभागे स्वभावविहिते शुभे । जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके ॥

susamīkr̥tabhūbhāge svabhāvavihite śubhe । jātāṁ himamr̥dusparśe deśe ’pahatakaṇṭake ॥

तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः । अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः ॥

tām upetya mahātmānaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ । avaterus tataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ ॥

ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् । ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुंगवैः ॥

tatas tam āśramaṁ puṇyaṁ naranārāyaṇāśritam । dadr̥śuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṁgavaiḥ ॥

तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः । क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम् ॥

tamasā rahitaṁ puṇyam anāmr̥ṣṭaṁ raveḥ karaiḥ । kṣuttr̥ṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṁ śokanāśanam ॥

महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् । दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः ॥

maharṣigaṇasaṁbādhaṁ brāhmyā lakṣmyā samanvitam । duṣpraveśaṁ mahārāja narair dharmabahiṣkr̥taiḥ ॥

बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् । दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम् ॥

balihomārcitaṁ divyaṁ susaṁmr̥ṣṭānulepanam । divyapuṣpopahāraiś ca sarvato ’bhivirājitam ॥

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः । महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम् । शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥

viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṁ śubhaiḥ । mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam । śaraṇyaṁ sarvabhūtānāṁ brahmaghoṣanināditam ॥

दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम् । श्रिया युतमनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम् ॥

divyam āśrayaṇīyaṁ tam āśramaṁ śramanāśanam । śriyā yutam anirdeśyaṁ devacaryopaśobhitam ॥

फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः । सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः ॥

phalamūlāśanair dāntaiś cīrakr̥ṣṇājināmbaraiḥ । sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ ॥

महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः । ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः ॥

maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ । brahmabhūtair mahābhāgair upetaṁ brahmavādibhiḥ ॥

सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः । भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

so ’bhyagacchan mahātejās tān r̥ṣīn niyataḥ śuciḥ । bhrātr̥bhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् । अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः । आशीर्वादान्प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम् ॥

divyajñānopapannās te dr̥ṣṭvā prāptaṁ yudhiṣṭhiram । abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ । āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhr̥śam ॥

प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः । उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ॥

prītās te tasya satkāraṁ vidhinā pāvakopamāḥ । upājahruś ca salilaṁ puṣpamūlaphalaṁ śuci ॥

स तैः प्रीत्याथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः । प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṁ maharṣibhiḥ । prayataḥ pratigr̥hyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् । प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥

taṁ śakrasadanaprakhyaṁ divyagandhaṁ manoramam । prītaḥ svargopamaṁ puṇyaṁ pāṇḍavaḥ saha kr̥ṣṇayā ॥

विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ । ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहाच्युतः ॥

viveśa śobhayā yuktaṁ bhrātr̥bhiś ca sahānagha । brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ ॥

तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम् । नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥

tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam । naranārāyaṇasthānaṁ bhāgīrathyopaśobhitam ॥

मधुस्रवफलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम् । तामुपेत्य महात्मानस्तेऽवसन्ब्राह्मणैः सह ॥

madhusravaphalāṁ divyāṁ maharṣigaṇasevitām । tām upetya mahātmānas te ’vasan brāhmaṇaiḥ saha ॥

आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् । हिरण्यशिखरं चैव तच्च बिन्दुसरः शिवम् ॥

ālokayanto mainākaṁ nānādvijagaṇāyutam । hiraṇyaśikharaṁ caiva tac ca bindusaraḥ śivam ॥

भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् । मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुपशोभिताम् ॥

bhāgīrathīṁ sutīrthāṁ ca śītāmalajalāṁ śivām । maṇipravālaprastārāṁ pādapair upaśobhitām ॥

दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः प्रीतिवर्धनीम् । वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः ॥

divyapuṣpasamākīrṇāṁ manasaḥ prītivardhanīm । vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ ॥

तत्र देवान्पितॄंश्चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः । ब्राह्मणैः सहिता वीरा न्यवसन्पुरुषर्षभाः ॥

tatra devān pitr̥̄ṁś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ । brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ ॥

कृष्णायास्तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः । विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥

kr̥ṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ । vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ ॥