Adhyāya 144

वैशंपायन उवाच । ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu । padbhyām anucitā gantuṁ draupadī samupāviśat ॥

श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च । सौकुमार्याच्च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥

śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca । saukumāryāc ca pāñcālī saṁmumoha yaśasvinī ॥

सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा । वृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्बत ॥

sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā । vr̥ttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata ॥

आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ । पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥

ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau । papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā ॥

तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लतामिव । नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥

tāṁ patantīṁ varārohāṁ sajjamānāṁ latām iva । nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān ॥

नकुल उवाच । राजन्पाञ्चालराजस्य सुतेयमसितेक्षणा । श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत ॥

nakula uvāca । rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā । śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata ॥

अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी । आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम् ॥

aduḥkhārhā paraṁ duḥkhaṁ prāpteyaṁ mr̥dugāminī । āśvāsaya mahārāja tām imāṁ śramakarśitām ॥

वैशंपायन उवाच । राजा तु वचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्वितः । भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपाद्रवन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rājā tu vacanāt tasya bhr̥śaṁ duḥkhasamanvitaḥ । bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan ॥

तामवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् । अङ्कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुरः ॥

tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṁ kr̥śām । aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ ॥

कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता । शेते निपतिता भूमौ सुखार्हा वरवर्णिनी ॥

kathaṁ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā । śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī ॥

सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम् । मत्कृतेऽद्य वरार्हायाः श्यामतां समुपागतम् ॥

sukumārau kathaṁ pādau mukhaṁ ca kamalaprabham । matkr̥te ’dya varārhāyāḥ śyāmatāṁ samupāgatam ॥

किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना । आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणायुते ॥

kim idaṁ dyūtakāmena mayā kr̥tam abuddhinā । ādāya kr̥ṣṇāṁ caratā vane mr̥gagaṇāyute ॥

सुखं प्राप्स्यति पाञ्चाली पाण्डवान्प्राप्य वै पतीन् । इति द्रुपदराजेन पित्रा दत्तायतेक्षणा ॥

sukhaṁ prāpsyati pāñcālī pāṇḍavān prāpya vai patīn । iti drupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā ॥

तत्सर्वमनवाप्यैव श्रमशोकाद्धि कर्शिता । शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः ॥

tat sarvam anavāpyaiva śramaśokād dhi karśitā । śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ ॥

तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर्द्विजोत्तमाः ॥

tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire । dhaumyaprabhr̥tayaḥ sarve tatrājagmur dvijottamāḥ ॥

ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्यपूजयन् । रक्षोघ्नांश्च तथा मन्त्राञ्जेपुश्चक्रुश्च ते क्रियाः ॥

te samāśvāsayām āsur āśīrbhiś cāpy apūjayan । rakṣoghnāṁś ca tathā mantrāñ jepuś cakruś ca te kriyāḥ ॥

पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः । स्पृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश्च मुहुर्मुहुः ॥

paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṁ paramarṣibhiḥ । spr̥śyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiś ca muhur muhuḥ ॥

सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना । पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः ॥

sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā । pāñcālī sukham āsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ ॥

परिगृह्य च तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे । तदा विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनीम् ॥

parigr̥hya ca tāṁ dīnāṁ kr̥ṣṇām ajinasaṁstare । tadā viśrāmayām āsur labdhasaṁjñāṁ tapasvinīm ॥

तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ । कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः ॥

tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau । karābhyāṁ kiṇajātābhyāṁ śanakaiḥ saṁvavāhatuḥ ॥

पर्याश्वासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः । उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः ॥

paryāśvāsayad apy enāṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenam idaṁ vacaḥ ॥

बहवः पर्वता भीम विषमा हिमदुर्गमाः । तेषु कृष्णा महाबाहो कथं नु विचरिष्यति ॥

bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadurgamāḥ । teṣu kr̥ṣṇā mahābāho kathaṁ nu vicariṣyati ॥

भीमसेन उवाच । त्वां राजन्राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभौ । स्वयं नेष्यामि राजेन्द्र मा विषादे मनः कृथाः ॥

bhīmasena uvāca । tvāṁ rājan rājaputrīṁ ca yamau ca puruṣarṣabhau । svayaṁ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kr̥thāḥ ॥

अथ वासौ मया जातो विहगो मद्बलोपमः । वहेदनघ सर्वान्नो वचनात्ते घटोत्कचः ॥

atha vāsau mayā jāto vihago madbalopamaḥ । vahed anagha sarvān no vacanāt te ghaṭotkacaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । अनुज्ञातो धर्मराज्ञा पुत्रं सस्मार राक्षसम् । घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा । कृताञ्जलिरुपातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anujñāto dharmarājñā putraṁ sasmāra rākṣasam । ghaṭotkacaś ca dharmātmā smr̥tamātraḥ pitus tadā । kr̥tāñjalir upātiṣṭhad abhivādyātha pāṇḍavān ॥

ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरभिनन्दितः । उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः ॥

brāhmaṇāṁś ca mahābāhuḥ sa ca tair abhinanditaḥ । uvāca bhīmasenaṁ sa pitaraṁ satyavikramaḥ ॥

स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः । आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्तास्म्यसंशयम् । तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे ॥

smr̥to ’smi bhavatā śīghraṁ śuśrūṣur aham āgataḥ । ājñāpaya mahābāho sarvaṁ kartāsmy asaṁśayam । tac chrutvā bhīmasenas tu rākṣasaṁ pariṣasvaje ॥