Adhyāya 138

लोमश उवाच । भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम् । समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥

lomaśa uvāca । bharadvājas tu kaunteya kr̥tvā svādhyāyam āhnikam । samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam ॥

तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः । न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः ॥

taṁ sma dr̥ṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ । na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṁ tadāgnayaḥ ॥

वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः । तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत् ॥

vaikr̥taṁ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ । tam andhaṁ śūdram āsīnaṁ gr̥hapālam athābravīt ॥

किं नु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् । त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित्क्षेममिहाश्रमे ॥

kiṁ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam । tvaṁ cāpi na yathāpūrvaṁ kaccit kṣemam ihāśrame ॥

कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः । एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनः ॥

kaccin na raibhyaṁ putro me gatavān alpacetanaḥ । etad ācakṣva me śīghraṁ na hi me śudhyate manaḥ ॥

शूद्र उवाच । रैभ्यं गतो नूनमसौ सुतस्ते मन्दचेतनः । तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा ॥

śūdra uvāca । raibhyaṁ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ । tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā ॥

प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा । अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः ॥

prakālyamānas tenāyaṁ śūlahastena rakṣasā । agnyāgāraṁ prati dvāri mayā dorbhyāṁ nivāritaḥ ॥

ततः स निहतो ह्यत्र जलकामोऽशुचिर्ध्रुवम् । संभावितो हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा ॥

tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo ’śucir dhruvam । saṁbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā ॥

लोमश उवाच । भरद्वाजस्तु शूद्रस्य तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः । गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखितः ॥

lomaśa uvāca । bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṁ vacaḥ । gatāsuṁ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ ॥

ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तपः । द्विजानामनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्विति ॥

brāhmaṇānāṁ kilārthāya nanu tvaṁ taptavāṁs tapaḥ । dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṁpratibhāntv iti ॥

तथा कल्याणशीलस्त्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु । अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान् ॥

tathā kalyāṇaśīlas tvaṁ brāhmaṇeṣu mahātmasu । anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān ॥

प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात् । गतवानेव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम् ॥

pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt । gatavān eva taṁ kṣudraṁ kālāntakayamopamam ॥

यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् । गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः ॥

yaḥ sa jānan mahātejā vr̥ddhasyaikaṁ mamātmajam । gatavān eva kopasya vaśaṁ paramadurmatiḥ ॥

पुत्रशोकमनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा । त्यक्ष्यामि त्वामृते पुत्र प्राणानिष्टतमान्भुवि ॥

putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā । tyakṣyāmi tvām r̥te putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi ॥

यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी । तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम् ॥

yathāhaṁ putraśokena dehaṁ tyakṣyāmi kilbiṣī । tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṁ hiṁsyāc chīghram anāgasam ॥

सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते । ते पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ॥

sukhino vai narā yeṣāṁ jātyā putro na vidyate । te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham ॥

ये तु पुत्रकृताच्छोकाद्भृशं व्याकुलचेतसः । शपन्तीष्टान्सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः ॥

ye tu putrakr̥tāc chokād bhr̥śaṁ vyākulacetasaḥ । śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ ॥

परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चेष्टः सखा मया । ईदृशीमापदं को नु द्वितीयोऽनुभविष्यति ॥

parāsuś ca suto dr̥ṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā । īdr̥śīm āpadaṁ ko nu dvitīyo ’nubhaviṣyati ॥

विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत्सुतम् । सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रविवेश हुताशनम् ॥

vilapyaivaṁ bahuvidhaṁ bharadvājo ’dahat sutam । susamiddhaṁ tataḥ paścāt praviveśa hutāśanam ॥