Adhyāya 26

युधिष्ठिर उवाच । कां नु वाचं संजय मे शृणोषि; युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि । अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः; कस्तल्लब्ध्वा जातु युध्येत सूत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kāṁ nu vācaṁ saṁjaya me śr̥ṇoṣi; yuddhaiṣiṇīṁ yena yuddhād bibheṣi । ayuddhaṁ vai tāta yuddhād garīyaḥ; kas tal labdhvā jātu yudhyeta sūta ॥

अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य संजय; सिध्येत्संकल्पो मनसा यं यमिच्छेत् । न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत;दन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः ॥

akurvataś cet puruṣasya saṁjaya; sidhyet saṁkalpo manasā yaṁ yam icchet । na karma kuryād viditaṁ mamaitad; anyatra yuddhād bahu yal laghīyaḥ ॥

कुतो युद्धं जातु नरः प्रजान;न्को दैवशप्तोऽभिवृणीत युद्धम् । सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था; धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम् ॥

kuto yuddhaṁ jātu naraḥ prajānan; ko daivaśapto ’bhivr̥ṇīta yuddham । sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmād ahīnaṁ yac ca lokasya pathyam ॥

कर्मोदयं सुखमाशंसमानः; कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम् । सुखप्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं; य इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुगामी । कामाभिध्या स्वशरीरं दुनोति; यया प्रयुक्तोऽनुकरोति दुःखम् ॥

karmodayaṁ sukham āśaṁsamānaḥ; kr̥cchropāyaṁ tattvataḥ karma duḥkham । sukhaprepsur vijighāṁsuś ca duḥkhaṁ; ya indriyāṇāṁ prītivaśānugāmī । kāmābhidhyā svaśarīraṁ dunoti; yayā prayukto ’nukaroti duḥkham ॥

यथेध्यमानस्य समिद्धतेजसो; भूयो बलं वर्धते पावकस्य । कामार्थलाभेन तथैव भूयो; न तृप्यते सर्पिषेवाग्निरिद्धः । संपश्येमं भोगचयं महान्तं; सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः ॥

yathedhyamānasya samiddhatejaso; bhūyo balaṁ vardhate pāvakasya । kāmārthalābhena tathaiva bhūyo; na tr̥pyate sarpiṣevāgnir iddhaḥ । saṁpaśyemaṁ bhogacayaṁ mahāntaṁ; sahāsmābhir dhr̥tarāṣṭrasya rājñaḥ ॥

नाश्रेयसामीश्वरो विग्रहाणां; नाश्रेयसां गीतशब्दं शृणोति । नाश्रेयसः सेवते माल्यगन्धा;न्न चाप्यश्रेयांस्यनुलेपनानि ॥

nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṁ; nāśreyasāṁ gītaśabdaṁ śr̥ṇoti । nāśreyasaḥ sevate mālyagandhān; na cāpy aśreyāṁsy anulepanāni ॥

नाश्रेयसः प्रावरानध्यवस्ते; कथं त्वस्मान्संप्रणुदेत्कुरुभ्यः । अत्रैव च स्यादवधूय एष; कामः शरीरे हृदयं दुनोति ॥

nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste; kathaṁ tv asmān saṁpraṇudet kurubhyaḥ । atraiva ca syād avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hr̥dayaṁ dunoti ॥

स्वयं राजा विषमस्थः परेषु; सामस्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु । यथात्मनः पश्यति वृत्तमेव; तथा परेषामपि सोऽभ्युपैति ॥

svayaṁ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyam anvicchati tan na sādhu । yathātmanaḥ paśyati vr̥ttam eva; tathā pareṣām api so ’bhyupaiti ॥

आसन्नमग्निं तु निदाघकाले; गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य । यथा वृद्धं वायुवशेन शोचे;त्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये ॥

āsannam agniṁ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visr̥jya । yathā vr̥ddhaṁ vāyuvaśena śocet; kṣemaṁ mumukṣuḥ śiśiravyapāye ॥

प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रोऽद्य राजा; लालप्यते संजय कस्य हेतोः । प्रगृह्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रतं; पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं तु ॥

prāptaiśvaryo dhr̥tarāṣṭro ’dya rājā; lālapyate saṁjaya kasya hetoḥ । pragr̥hya durbuddhim anārjave rataṁ; putraṁ mandaṁ mūḍham amantriṇaṁ tu ॥

अनाप्तः सन्नाप्ततमस्य वाचं; सुयोधनो विदुरस्यावमन्य । सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी; संबुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव ॥

anāptaḥ sann āptatamasya vācaṁ; suyodhano vidurasyāvamanya । sutasya rājā dhr̥tarāṣṭraḥ priyaiṣī; saṁbudhyamāno viśate ’dharmam eva ॥

मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां; बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् । सूत राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो; न सोऽस्मरद्विदुरं पुत्रकाम्यात् ॥

medhāvinaṁ hy arthakāmaṁ kurūṇāṁ; bahuśrutaṁ vāgminaṁ śīlavantam । sūta rājā dhr̥tarāṣṭraḥ kurubhyo; na so ’smarad viduraṁ putrakāmyāt ॥

मानघ्नस्य आत्मकामस्य चेर्ष्योः; संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य । दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य; कामात्मनो दुर्हृदो भावनस्य ॥

mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ; saṁrambhiṇaś cārthadharmātigasya । durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya; kāmātmano durhr̥do bhāvanasya ॥

अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्यो;र्मित्रद्रुहः संजय पापबुद्धेः । सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी; प्रपश्यमानः प्रजहाद्धर्मकामौ ॥

aneyasyāśreyaso dīrghamanyor; mitradruhaḥ saṁjaya pāpabuddheḥ । sutasya rājā dhr̥tarāṣṭraḥ priyaiṣī; prapaśyamānaḥ prajahād dharmakāmau ॥

तदैव मे संजय दीव्यतोऽभू;न्नो चेत्कुरूनागतः स्यादभावः । काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो; न विन्दते धृतराष्ट्रात्प्रशंसाम् ॥

tadaiva me saṁjaya dīvyato ’bhūn; no cet kurūn āgataḥ syād abhāvaḥ । kāvyāṁ vācaṁ viduro bhāṣamāṇo; na vindate dhr̥tarāṣṭrāt praśaṁsām ॥

क्षत्तुर्यदा अन्ववर्तन्त बुद्धिं; कृच्छ्रं कुरून्न तदाभ्याजगाम । यावत्प्रज्ञामन्ववर्तन्त तस्य; तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव ॥

kṣattur yadā anvavartanta buddhiṁ; kr̥cchraṁ kurūn na tadābhyājagāma । yāvat prajñām anvavartanta tasya; tāvat teṣāṁ rāṣṭravr̥ddhir babhūva ॥

तदर्थलुब्धस्य निबोध मेऽद्य; ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत । दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो; गावल्गणे पश्य संमोहमस्य ॥

tadarthalubdhasya nibodha me ’dya; ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta । duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro; gāvalgaṇe paśya saṁmoham asya ॥

सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः; कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम् । आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः; प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ ॥

so ’haṁ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṁ svasti syāt kurusr̥ñjayānām । āttaiśvaryo dhr̥tarāṣṭraḥ parebhyaḥ; pravrājite vidure dīrghadr̥ṣṭau ॥

आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो; महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम् । तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यो; अत्यासन्नं मद्गतं मन्यतेऽर्थम् ॥

āśaṁsate vai dhr̥tarāṣṭraḥ saputro; mahārājyam asapatnaṁ pr̥thivyām । tasmiñ śamaḥ kevalaṁ nopalabhyo; atyāsannaṁ madgataṁ manyate ’rtham ॥

यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं; युद्धे गृहीतायुधमर्जुनेन । आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति; कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम् ॥

yat tat karṇo manyate pāraṇīyaṁ; yuddhe gr̥hītāyudham arjunena । āsaṁś ca yuddhāni purā mahānti; kathaṁ karṇo nābhavad dvīpa eṣām ॥

कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च; द्रोणश्च जानाति पितामहश्च । अन्ये च ये कुरवस्तत्र सन्ति; यथार्जुनान्नास्त्यपरो धनुर्धरः ॥

karṇaś ca jānāti suyodhanaś ca; droṇaś ca jānāti pitāmahaś ca । anye ca ye kuravas tatra santi; yathārjunān nāsty aparo dhanurdharaḥ ॥

जानन्त्येते कुरवः सर्व एव; ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः । दुर्योधनं चापराधे चरन्त;मरिंदमे फल्गुनेऽविद्यमाने ॥

jānanty ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ । duryodhanaṁ cāparādhe carantam; ariṁdame phalgune ’vidyamāne ॥

तेनार्थबद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः; शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम् । किरीटिना तालमात्रायुधेन; तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा ॥

tenārthabaddhaṁ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṁ hartuṁ pāṇḍavānāṁ mamatvam । kirīṭinā tālamātrāyudhena; tadvedinā saṁyugaṁ tatra gatvā ॥

गाण्डीवविस्फारितशब्दमाजा;वशृण्वाना धार्तराष्ट्रा ध्रियन्ते । क्रुद्धस्य चेद्भीमसेनस्य वेगा;त्सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम् ॥

gāṇḍīvavisphāritaśabdam ājāv; aśr̥ṇvānā dhārtarāṣṭrā dhriyante । kruddhasya ced bhīmasenasya vegāt; suyodhano manyate siddham artham ॥

इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु;मैश्वर्यं नो जीवति भीमसेने । धनंजये नकुले चैव सूत; तथा वीरे सहदेवे मदीये ॥

indro ’py etan notsahet tāta hartum; aiśvaryaṁ no jīvati bhīmasene । dhanaṁjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye ॥

स चेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धिं; वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत । एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा; न नश्येयुः संजय धार्तराष्ट्राः ॥

sa ced etāṁ pratipadyeta buddhiṁ; vr̥ddho rājā saha putreṇa sūta । evaṁ raṇe pāṇḍavakopadagdhā; na naśyeyuḥ saṁjaya dhārtarāṣṭrāḥ ॥

जानासि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं; त्वां पूजयन्संजयाहं क्षमेयम् । यच्चास्माकं कौरवैर्भूतपूर्वं; या नो वृत्तिर्धार्तराष्ट्रे तदासीत् ॥

jānāsi tvaṁ kleśam asmāsu vr̥ttaṁ; tvāṁ pūjayan saṁjayāhaṁ kṣameyam । yac cāsmākaṁ kauravair bhūtapūrvaṁ; yā no vr̥ttir dhārtarāṣṭre tadāsīt ॥

अद्यापि तत्तत्र तथैव वर्ततां; शान्तिं गमिष्यामि यथा त्वमात्थ । इन्द्रप्रस्थे भवतु ममैव राज्यं; सुयोधनो यच्छतु भारताग्र्यः ॥

adyāpi tat tatra tathaiva vartatāṁ; śāntiṁ gamiṣyāmi yathā tvam āttha । indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṁ; suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ ॥