Adhyāya 182

भीष्म उवाच । समागतस्य रामेण पुनरेवातिदारुणम् । अन्येद्युस्तुमुलं युद्धं तदा भरतसत्तम ॥

bhīṣma uvāca । samāgatasya rāmeṇa punar evātidāruṇam । anyedyus tumulaṁ yuddhaṁ tadā bharatasattama ॥

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः । अयोजयत धर्मात्मा दिवसे दिवसे विभुः ॥

tato divyāstravic chūro divyāny astrāṇy anekaśaḥ । ayojayata dharmātmā divase divase vibhuḥ ॥

तान्यहं तत्प्रतीघातैरस्त्रैरस्त्राणि भारत । व्यधमं तुमुले युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥

tāny ahaṁ tatpratīghātair astrair astrāṇi bhārata । vyadhamaṁ tumule yuddhe prāṇāṁs tyaktvā sudustyajān ॥

अस्त्रैरस्त्रेषु बहुधा हतेष्वथ च भार्गवः । अक्रुध्यत महातेजास्त्यक्तप्राणः स संयुगे ॥

astrair astreṣu bahudhā hateṣv atha ca bhārgavaḥ । akrudhyata mahātejās tyaktaprāṇaḥ sa saṁyuge ॥

ततः शक्तिं प्राहिणोद्घोररूपा;मस्त्रै रुद्धो जामदग्न्यो महात्मा । कालोत्सृष्टां प्रज्वलितामिवोल्कां; संदीप्ताग्रां तेजसावृत्य लोकान् ॥

tataḥ śaktiṁ prāhiṇod ghorarūpām; astrai ruddho jāmadagnyo mahātmā । kālotsr̥ṣṭāṁ prajvalitām ivolkāṁ; saṁdīptāgrāṁ tejasāvr̥tya lokān ॥

ततोऽहं तामिषुभिर्दीप्यमानैः; समायान्तीमन्तकालार्कदीप्ताम् । छित्त्वा त्रिधा पातयामास भूमौ; ततो ववौ पवनः पुण्यगन्धिः ॥

tato ’haṁ tām iṣubhir dīpyamānaiḥ; samāyāntīm antakālārkadīptām । chittvā tridhā pātayām āsa bhūmau; tato vavau pavanaḥ puṇyagandhiḥ ॥

तस्यां छिन्नायां क्रोधदीप्तोऽथ रामः; शक्तीर्घोराः प्राहिणोद्द्वादशान्याः । तासां रूपं भारत नोत शक्यं; तेजस्वित्वाल्लाघवाच्चैव वक्तुम् ॥

tasyāṁ chinnāyāṁ krodhadīpto ’tha rāmaḥ; śaktīr ghorāḥ prāhiṇod dvādaśānyāḥ । tāsāṁ rūpaṁ bhārata nota śakyaṁ; tejasvitvāl lāghavāc caiva vaktum ॥

किं त्वेवाहं विह्वलः संप्रदृश्य; दिग्भ्यः सर्वास्ता महोल्का इवाग्नेः । नानारूपास्तेजसोग्रेण दीप्ता; यथादित्या द्वादश लोकसंक्षये ॥

kiṁ tv evāhaṁ vihvalaḥ saṁpradr̥śya; digbhyaḥ sarvās tā maholkā ivāgneḥ । nānārūpās tejasogreṇa dīptā; yathādityā dvādaśa lokasaṁkṣaye ॥

ततो जालं बाणमयं विवृत्य; संदृश्य भित्त्वा शरजालेन राजन् । द्वादशेषून्प्राहिणवं रणेऽहं; ततः शक्तीर्व्यधमं घोररूपाः ॥

tato jālaṁ bāṇamayaṁ vivr̥tya; saṁdr̥śya bhittvā śarajālena rājan । dvādaśeṣūn prāhiṇavaṁ raṇe ’haṁ; tataḥ śaktīr vyadhamaṁ ghorarūpāḥ ॥

ततोऽपरा जामदग्न्यो महात्मा; शक्तीर्घोराः प्राक्षिपद्धेमदण्डाः । विचित्रिताः काञ्चनपट्टनद्धा; यथा महोल्का ज्वलितास्तथा ताः ॥

tato ’parā jāmadagnyo mahātmā; śaktīr ghorāḥ prākṣipad dhemadaṇḍāḥ । vicitritāḥ kāñcanapaṭṭanaddhā; yathā maholkā jvalitās tathā tāḥ ॥

ताश्चाप्युग्राश्चर्मणा वारयित्वा; खड्गेनाजौ पातिता मे नरेन्द्र । बाणैर्दिव्यैर्जामदग्न्यस्य संख्ये; दिव्यांश्चाश्वानभ्यवर्षं ससूतान् ॥

tāś cāpy ugrāś carmaṇā vārayitvā; khaḍgenājau pātitā me narendra । bāṇair divyair jāmadagnyasya saṁkhye; divyāṁś cāśvān abhyavarṣaṁ sasūtān ॥

निर्मुक्तानां पन्नगानां सरूपा; दृष्ट्वा शक्तीर्हेमचित्रा निकृत्ताः । प्रादुश्चक्रे दिव्यमस्त्रं महात्मा; क्रोधाविष्टो हैहयेशप्रमाथी ॥

nirmuktānāṁ pannagānāṁ sarūpā; dr̥ṣṭvā śaktīr hemacitrā nikr̥ttāḥ । prāduścakre divyam astraṁ mahātmā; krodhāviṣṭo haihayeśapramāthī ॥

ततः श्रेण्यः शलभानामिवोग्राः; समापेतुर्विशिखानां प्रदीप्ताः । समाचिनोच्चापि भृशं शरीरं; हयान्सूतं सरथं चैव मह्यम् ॥

tataḥ śreṇyaḥ śalabhānām ivogrāḥ; samāpetur viśikhānāṁ pradīptāḥ । samācinoc cāpi bhr̥śaṁ śarīraṁ; hayān sūtaṁ sarathaṁ caiva mahyam ॥

रथः शरैर्मे निचितः सर्वतोऽभू;त्तथा हयाः सारथिश्चैव राजन् । युगं रथेषा च तथैव चक्रे; तथैवाक्षः शरकृत्तोऽथ भग्नः ॥

rathaḥ śarair me nicitaḥ sarvato ’bhūt; tathā hayāḥ sārathiś caiva rājan । yugaṁ ratheṣā ca tathaiva cakre; tathaivākṣaḥ śarakr̥tto ’tha bhagnaḥ ॥

ततस्तस्मिन्बाणवर्षे व्यतीते; शरौघेण प्रत्यवर्षं गुरुं तम् । स विक्षतो मार्गणैर्ब्रह्मराशि;र्देहादजस्रं मुमुचे भूरि रक्तम् ॥

tatas tasmin bāṇavarṣe vyatīte; śaraugheṇa pratyavarṣaṁ guruṁ tam । sa vikṣato mārgaṇair brahmarāśir; dehād ajasraṁ mumuce bhūri raktam ॥

यथा रामो बाणजालाभितप्त;स्तथैवाहं सुभृशं गाढविद्धः । ततो युद्धं व्यरमच्चापराह्णे; भानावस्तं प्रार्थयाने महीध्रम् ॥

yathā rāmo bāṇajālābhitaptas; tathaivāhaṁ subhr̥śaṁ gāḍhaviddhaḥ । tato yuddhaṁ vyaramac cāparāhṇe; bhānāv astaṁ prārthayāne mahīdhram ॥