Adhyāya 177

भीष्म उवाच । एवमुक्तस्तदा रामो जहि भीष्ममिति प्रभो । उवाच रुदतीं कन्यां चोदयन्तीं पुनः पुनः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktas tadā rāmo jahi bhīṣmam iti prabho । uvāca rudatīṁ kanyāṁ codayantīṁ punaḥ punaḥ ॥

काश्ये कामं न गृह्णामि शस्त्रं वै वरवर्णिनि । ऋते ब्रह्मविदां हेतोः किमन्यत्करवाणि ते ॥

kāśye kāmaṁ na gr̥hṇāmi śastraṁ vai varavarṇini । r̥te brahmavidāṁ hetoḥ kim anyat karavāṇi te ॥

वाचा भीष्मश्च शाल्वश्च मम राज्ञि वशानुगौ । भविष्यतोऽनवद्याङ्गि तत्करिष्यामि मा शुचः ॥

vācā bhīṣmaś ca śālvaś ca mama rājñi vaśānugau । bhaviṣyato ’navadyāṅgi tat kariṣyāmi mā śucaḥ ॥

न तु शस्त्रं ग्रहीष्यामि कथंचिदपि भामिनि । ऋते नियोगाद्विप्राणामेष मे समयः कृतः ॥

na tu śastraṁ grahīṣyāmi kathaṁ cid api bhāmini । r̥te niyogād viprāṇām eṣa me samayaḥ kr̥taḥ ॥

अम्बोवाच । मम दुःखं भगवता व्यपनेयं यतस्ततः । तत्तु भीष्मप्रसूतं मे तं जहीश्वर माचिरम् ॥

ambovāca । mama duḥkhaṁ bhagavatā vyapaneyaṁ yatas tataḥ । tat tu bhīṣmaprasūtaṁ me taṁ jahīśvara māciram ॥

राम उवाच । काशिकन्ये पुनर्ब्रूहि भीष्मस्ते चरणावुभौ । शिरसा वन्दनार्होऽपि ग्रहीष्यति गिरा मम ॥

rāma uvāca । kāśikanye punar brūhi bhīṣmas te caraṇāv ubhau । śirasā vandanārho ’pi grahīṣyati girā mama ॥

अम्बोवाच । जहि भीष्मं रणे राम मम चेदिच्छसि प्रियम् । प्रतिश्रुतं च यदि तत्सत्यं कर्तुमिहार्हसि ॥

ambovāca । jahi bhīṣmaṁ raṇe rāma mama ced icchasi priyam । pratiśrutaṁ ca yadi tat satyaṁ kartum ihārhasi ॥

भीष्म उवाच । तयोः संवदतोरेवं राजन्रामाम्बयोस्तदा । अकृतव्रणो जामदग्न्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥

bhīṣma uvāca । tayoḥ saṁvadator evaṁ rājan rāmāmbayos tadā । akr̥tavraṇo jāmadagnyam idaṁ vacanam abravīt ॥

शरणागतां महाबाहो कन्यां न त्यक्तुमर्हसि । जहि भीष्मं रणे राम गर्जन्तमसुरं यथा ॥

śaraṇāgatāṁ mahābāho kanyāṁ na tyaktum arhasi । jahi bhīṣmaṁ raṇe rāma garjantam asuraṁ yathā ॥

यदि भीष्मस्त्वयाहूतो रणे राम महामुने । निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूयात्कुर्याद्वा वचनं तव ॥

yadi bhīṣmas tvayāhūto raṇe rāma mahāmune । nirjito ’smīti vā brūyāt kuryād vā vacanaṁ tava ॥

कृतमस्या भवेत्कार्यं कन्याया भृगुनन्दन । वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभो ॥

kr̥tam asyā bhavet kāryaṁ kanyāyā bhr̥gunandana । vākyaṁ satyaṁ ca te vīra bhaviṣyati kr̥taṁ vibho ॥

इयं चापि प्रतिज्ञा ते तदा राम महामुने । जित्वा वै क्षत्रियान्सर्वान्ब्राह्मणेषु प्रतिश्रुतम् ॥

iyaṁ cāpi pratijñā te tadā rāma mahāmune । jitvā vai kṣatriyān sarvān brāhmaṇeṣu pratiśrutam ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव रणे यदि । ब्रह्मद्विड्भविता तं वै हनिष्यामीति भार्गव ॥

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś caiva raṇe yadi । brahmadviḍ bhavitā taṁ vai haniṣyāmīti bhārgava ॥

शरणं हि प्रपन्नानां भीतानां जीवितार्थिनाम् । न शक्ष्यामि परित्यागं कर्तुं जीवन्कथंचन ॥

śaraṇaṁ hi prapannānāṁ bhītānāṁ jīvitārthinām । na śakṣyāmi parityāgaṁ kartuṁ jīvan kathaṁ cana ॥

यश्च क्षत्रं रणे कृत्स्नं विजेष्यति समागतम् । दृप्तात्मानमहं तं च हनिष्यामीति भार्गव ॥

yaś ca kṣatraṁ raṇe kr̥tsnaṁ vijeṣyati samāgatam । dr̥ptātmānam ahaṁ taṁ ca haniṣyāmīti bhārgava ॥

स एवं विजयी राम भीष्मः कुरुकुलोद्वहः । तेन युध्यस्व संग्रामे समेत्य भृगुनन्दन ॥

sa evaṁ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulodvahaḥ । tena yudhyasva saṁgrāme sametya bhr̥gunandana ॥

राम उवाच । स्मराम्यहं पूर्वकृतां प्रतिज्ञामृषिसत्तम । तथैव च करिष्यामि यथा साम्नैव लप्स्यते ॥

rāma uvāca । smarāmy ahaṁ pūrvakr̥tāṁ pratijñām r̥ṣisattama । tathaiva ca kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate ॥

कार्यमेतन्महद्ब्रह्मन्काशिकन्यामनोगतम् । गमिष्यामि स्वयं तत्र कन्यामादाय यत्र सः ॥

kāryam etan mahad brahman kāśikanyāmanogatam । gamiṣyāmi svayaṁ tatra kanyām ādāya yatra saḥ ॥

यदि भीष्मो रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः । हनिष्याम्येनमुद्रिक्तमिति मे निश्चिता मतिः ॥

yadi bhīṣmo raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ । haniṣyāmy enam udriktam iti me niścitā matiḥ ॥

न हि बाणा मयोत्सृष्टाः सज्जन्तीह शरीरिणाम् । कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा क्षत्रियसंगरे ॥

na hi bāṇā mayotsr̥ṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇām । kāyeṣu viditaṁ tubhyaṁ purā kṣatriyasaṁgare ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः । प्रयाणाय मतिं कृत्वा समुत्तस्थौ महामनाः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā tato rāmaḥ saha tair brahmavādibhiḥ । prayāṇāya matiṁ kr̥tvā samuttasthau mahāmanāḥ ॥

ततस्ते तामुषित्वा तु रजनीं तत्र तापसाः । हुताग्नयो जप्तजप्याः प्रतस्थुर्मज्जिघांसया ॥

tatas te tām uṣitvā tu rajanīṁ tatra tāpasāḥ । hutāgnayo japtajapyāḥ pratasthur majjighāṁsayā ॥

अभ्यगच्छत्ततो रामः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः । कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत ॥

abhyagacchat tato rāmaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ । kurukṣetraṁ mahārāja kanyayā saha bhārata ॥

न्यविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम् । तापसास्ते महात्मानो भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः ॥

nyaviśanta tataḥ sarve parigr̥hya sarasvatīm । tāpasās te mahātmāno bhr̥guśreṣṭhapuraskr̥tāḥ ॥