Adhyāya 170

दुर्योधन उवाच । किमर्थं भरतश्रेष्ठ न हन्यास्त्वं शिखण्डिनम् । उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा समरेष्वाततायिनम् ॥

duryodhana uvāca । kimarthaṁ bharataśreṣṭha na hanyās tvaṁ śikhaṇḍinam । udyateṣum atho dr̥ṣṭvā samareṣv ātatāyinam ॥

पूर्वमुक्त्वा महाबाहो पाण्डवान्सह सोमकैः । वधिष्यामीति गाङ्गेय तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

pūrvam uktvā mahābāho pāṇḍavān saha somakaiḥ । vadhiṣyāmīti gāṅgeya tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । शृणु दुर्योधन कथां सहैभिर्वसुधाधिपैः । यदर्थं युधि संप्रेक्ष्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu duryodhana kathāṁ sahaibhir vasudhādhipaiḥ । yadarthaṁ yudhi saṁprekṣya nāhaṁ hanyāṁ śikhaṇḍinam ॥

महाराजो मम पिता शंतनुर्भरतर्षभः । दिष्टान्तं प्राप धर्मात्मा समये पुरुषर्षभ ॥

mahārājo mama pitā śaṁtanur bharatarṣabhaḥ । diṣṭāntaṁ prāpa dharmātmā samaye puruṣarṣabha ॥

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रतिज्ञां परिपालयन् । चित्राङ्गदं भ्रातरं वै महाराज्येऽभ्यषेचयम् ॥

tato ’haṁ bharataśreṣṭha pratijñāṁ paripālayan । citrāṅgadaṁ bhrātaraṁ vai mahārājye ’bhyaṣecayam ॥

तस्मिंश्च निधनं प्राप्ते सत्यवत्या मते स्थितः । विचित्रवीर्यं राजानमभ्यषिञ्चं यथाविधि ॥

tasmiṁś ca nidhanaṁ prāpte satyavatyā mate sthitaḥ । vicitravīryaṁ rājānam abhyaṣiñcaṁ yathāvidhi ॥

मयाभिषिक्तो राजेन्द्र यवीयानपि धर्मतः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा मामेव समुदैक्षत ॥

mayābhiṣikto rājendra yavīyān api dharmataḥ । vicitravīryo dharmātmā mām eva samudaikṣata ॥

तस्य दारक्रियां तात चिकीर्षुरहमप्युत । अनुरूपादिव कुलादिति चिन्त्य मनो दधे ॥

tasya dārakriyāṁ tāta cikīrṣur aham apy uta । anurūpād iva kulād iti cintya mano dadhe ॥

तथाश्रौषं महाबाहो तिस्रः कन्याः स्वयंवरे । रूपेणाप्रतिमाः सर्वाः काशिराजसुतास्तदा । अम्बा चैवाम्बिका चैव तथैवाम्बालिकापरा ॥

tathāśrauṣaṁ mahābāho tisraḥ kanyāḥ svayaṁvare । rūpeṇāpratimāḥ sarvāḥ kāśirājasutās tadā । ambā caivāmbikā caiva tathaivāmbālikāparā ॥

राजानश्च समाहूताः पृथिव्यां भरतर्षभ । अम्बा ज्येष्ठाभवत्तासामम्बिका त्वथ मध्यमा । अम्बालिका च राजेन्द्र राजकन्या यवीयसी ॥

rājānaś ca samāhūtāḥ pr̥thivyāṁ bharatarṣabha । ambā jyeṣṭhābhavat tāsām ambikā tv atha madhyamā । ambālikā ca rājendra rājakanyā yavīyasī ॥

सोऽहमेकरथेनैव गतः काशिपतेः पुरीम् । अपश्यं ता महाबाहो तिस्रः कन्याः स्वलंकृताः । राज्ञश्चैव समावृत्तान्पार्थिवान्पृथिवीपते ॥

so ’ham ekarathenaiva gataḥ kāśipateḥ purīm । apaśyaṁ tā mahābāho tisraḥ kanyāḥ svalaṁkr̥tāḥ । rājñaś caiva samāvr̥ttān pārthivān pr̥thivīpate ॥

ततोऽहं तान्नृपान्सर्वानाहूय समरे स्थितान् । रथमारोपयां चक्रे कन्यास्ता भरतर्षभ ॥

tato ’haṁ tān nr̥pān sarvān āhūya samare sthitān । ratham āropayāṁ cakre kanyās tā bharatarṣabha ॥

वीर्यशुल्काश्च ता ज्ञात्वा समारोप्य रथं तदा । अवोचं पार्थिवान्सर्वानहं तत्र समागतान् । भीष्मः शांतनवः कन्या हरतीति पुनः पुनः ॥

vīryaśulkāś ca tā jñātvā samāropya rathaṁ tadā । avocaṁ pārthivān sarvān ahaṁ tatra samāgatān । bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ kanyā haratīti punaḥ punaḥ ॥

ते यतध्वं परं शक्त्या सर्वे मोक्षाय पार्थिवाः । प्रसह्य हि नयाम्येष मिषतां वो नराधिपाः ॥

te yatadhvaṁ paraṁ śaktyā sarve mokṣāya pārthivāḥ । prasahya hi nayāmy eṣa miṣatāṁ vo narādhipāḥ ॥

ततस्ते पृथिवीपालाः समुत्पेतुरुदायुधाः । योगो योग इति क्रुद्धाः सारथींश्चाप्यचोदयन् ॥

tatas te pr̥thivīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ । yogo yoga iti kruddhāḥ sārathīṁś cāpy acodayan ॥

ते रथैर्मेघसंकाशैर्गजैश्च गजयोधिनः । पृष्ठ्यैश्चाश्वैर्महीपालाः समुत्पेतुरुदायुधाः ॥

te rathair meghasaṁkāśair gajaiś ca gajayodhinaḥ । pr̥ṣṭhyaiś cāśvair mahīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ ॥

ततस्ते मां महीपालाः सर्व एव विशां पते । रथव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयन् ॥

tatas te māṁ mahīpālāḥ sarva eva viśāṁ pate । rathavrātena mahatā sarvataḥ paryavārayan ॥

तानहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् । सर्वान्नृपांश्चाप्यजयं देवराडिव दानवान् ॥

tān ahaṁ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam । sarvān nr̥pāṁś cāpy ajayaṁ devarāḍ iva dānavān ॥

तेषामापततां चित्रान्ध्वजान्हेमपरिष्कृतान् । एकैकेन हि बाणेन भूमौ पातितवानहम् ॥

teṣām āpatatāṁ citrān dhvajān hemapariṣkr̥tān । ekaikena hi bāṇena bhūmau pātitavān aham ॥

हयांश्चैषां गजांश्चैव सारथींश्चाप्यहं रणे । अपातयं शरैर्दीप्तैः प्रहसन्पुरुषर्षभ ॥

hayāṁś caiṣāṁ gajāṁś caiva sārathīṁś cāpy ahaṁ raṇe । apātayaṁ śarair dīptaiḥ prahasan puruṣarṣabha ॥

ते निवृत्ताश्च भग्नाश्च दृष्ट्वा तल्लाघवं मम । अथाहं हास्तिनपुरमायां जित्वा महीक्षितः ॥

te nivr̥ttāś ca bhagnāś ca dr̥ṣṭvā tal lāghavaṁ mama । athāhaṁ hāstinapuram āyāṁ jitvā mahīkṣitaḥ ॥

अतोऽहं ताश्च कन्या वै भ्रातुरर्थाय भारत । तच्च कर्म महाबाहो सत्यवत्यै न्यवेदयम् ॥

ato ’haṁ tāś ca kanyā vai bhrātur arthāya bhārata । tac ca karma mahābāho satyavatyai nyavedayam ॥