Adhyāya 165

भीष्म उवाच । अचलो वृषकश्चैव भ्रातरौ सहितावुभौ । रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून्विध्वंसयिष्यतः ॥

bhīṣma uvāca । acalo vr̥ṣakaś caiva bhrātarau sahitāv ubhau । rathau tava durādharṣau śatrūn vidhvaṁsayiṣyataḥ ॥

बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ । गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ ॥

balavantau naravyāghrau dr̥ḍhakrodhau prahāriṇau । gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau ॥

सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः । प्रोत्साहयति राजंस्त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह ॥

sakhā te dayito nityaṁ ya eṣa raṇakarkaśaḥ । protsāhayati rājaṁs tvāṁ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha ॥

परुषः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस्तव । मन्त्री नेता च बन्धुश्च मानी चात्यन्तमुच्छ्रितः ॥

paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanas tava । mantrī netā ca bandhuś ca mānī cātyantam ucchritaḥ ॥

एष नैव रथः पूर्णो नाप्येवातिरथो नृप । वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः । कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी ॥

eṣa naiva rathaḥ pūrṇo nāpy evātiratho nr̥pa । viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ । kuṇḍalābhyāṁ ca divyābhyāṁ viyuktaḥ satataṁ ghr̥ṇī ॥

अभिशापाच्च रामस्य ब्राह्मणस्य च भाषणात् । करणानां वियोगाच्च तेन मेऽर्धरथो मतः । नैष फल्गुनमासाद्य पुनर्जीवन्विमोक्ष्यते ॥

abhiśāpāc ca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt । karaṇānāṁ viyogāc ca tena me ’rdharatho mataḥ । naiṣa phalgunam āsādya punar jīvan vimokṣyate ॥

संजय उवाच । ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । एवमेतद्यथात्थ त्वं न मिथ्यास्तीति किंचन ॥

saṁjaya uvāca । tato ’bravīn mahābāhur droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । evam etad yathāttha tvaṁ na mithyāstīti kiṁ cana ॥

रणे रणेऽतिमानी च विमुखश्चैव दृश्यते । घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः ॥

raṇe raṇe ’timānī ca vimukhaś caiva dr̥śyate । ghr̥ṇī karṇaḥ pramādī ca tena me ’rdharatho mataḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु राधेयः क्रोधादुत्फुल्ललोचनः । उवाच भीष्मं राजेन्द्र तुदन्वाग्भिः प्रतोदवत् ॥

etac chrutvā tu rādheyaḥ krodhād utphullalocanaḥ । uvāca bhīṣmaṁ rājendra tudan vāgbhiḥ pratodavat ॥

पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैरुपकृन्तसि । अनागसं सदा द्वेषादेवमेव पदे पदे । मर्षयामि च तत्सर्वं दुर्योधनकृतेन वै ॥

pitāmaha yatheṣṭaṁ māṁ vākśarair upakr̥ntasi । anāgasaṁ sadā dveṣād evam eva pade pade । marṣayāmi ca tat sarvaṁ duryodhanakr̥tena vai ॥

त्वं तु मां मन्यसेऽशक्तं यथा कापुरुषं तथा । भवानर्धरथो मह्यं मतो नास्त्यत्र संशयः ॥

tvaṁ tu māṁ manyase ’śaktaṁ yathā kāpuruṣaṁ tathā । bhavān ardharatho mahyaṁ mato nāsty atra saṁśayaḥ ॥

सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेय न मृषा वदे । कुरूणामहितो नित्यं न च राजावबुध्यते ॥

sarvasya jagataś caiva gāṅgeya na mr̥ṣā vade । kurūṇām ahito nityaṁ na ca rājāvabudhyate ॥

को हि नाम समानेषु राजसूदात्तकर्मसु । तेजोवधमिमं कुर्याद्विभेदयिषुराहवे । यथा त्वं गुणनिर्देशादपराधं चिकीर्षसि ॥

ko hi nāma samāneṣu rājasūdāttakarmasu । tejovadham imaṁ kuryād vibhedayiṣur āhave । yathā tvaṁ guṇanirdeśād aparādhaṁ cikīrṣasi ॥

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः । महारथत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव ॥

na hāyanair na palitair na vittair na ca bandhubhiḥ । mahārathatvaṁ saṁkhyātuṁ śakyaṁ kṣatrasya kaurava ॥

बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विजातयः । धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शूद्रास्तु वयसाधिकाः ॥

balajyeṣṭhaṁ smr̥taṁ kṣatraṁ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ । dhanajyeṣṭhāḥ smr̥tā vaiśyāḥ śūdrās tu vayasādhikāḥ ॥

यथेच्छकं स्वयंग्राहाद्रथानतिरथांस्तथा । कामद्वेषसमायुक्तो मोहात्प्रकुरुते भवान् ॥

yathecchakaṁ svayaṁgrāhād rathān atirathāṁs tathā । kāmadveṣasamāyukto mohāt prakurute bhavān ॥

दुर्योधन महाबाहो साधु सम्यगवेक्ष्यताम् । त्यज्यतां दुष्टभावोऽयं भीष्मः किल्बिषकृत्तव ॥

duryodhana mahābāho sādhu samyag avekṣyatām । tyajyatāṁ duṣṭabhāvo ’yaṁ bhīṣmaḥ kilbiṣakr̥t tava ॥

भिन्ना हि सेना नृपते दुःसंधेया भवत्युत । मौलापि पुरुषव्याघ्र किमु नाना समुत्थिता ॥

bhinnā hi senā nr̥pate duḥsaṁdheyā bhavaty uta । maulāpi puruṣavyāghra kim u nānā samutthitā ॥

एषां द्वैधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत । तेजोवधो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः ॥

eṣāṁ dvaidhaṁ samutpannaṁ yodhānāṁ yudhi bhārata । tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ ॥

रथानां क्व च विज्ञानं क्व च भीष्मोऽल्पचेतनः । अहमावारयिष्यामि पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

rathānāṁ kva ca vijñānaṁ kva ca bhīṣmo ’lpacetanaḥ । aham āvārayiṣyāmi pāṇḍavānām anīkinīm ॥

आसाद्य माममोघेषुं गमिष्यन्ति दिशो दश । पाण्डवाः सहपञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव ॥

āsādya mām amogheṣuṁ gamiṣyanti diśo daśa । pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṁ vr̥ṣabhā iva ॥

क्व च युद्धविमर्दो वा मन्त्राः सुव्याहृतानि वा । क्व च भीष्मो गतवया मन्दात्मा कालमोहितः ॥

kva ca yuddhavimardo vā mantrāḥ suvyāhr̥tāni vā । kva ca bhīṣmo gatavayā mandātmā kālamohitaḥ ॥

स्पर्धते हि सदा नित्यं सर्वेण जगता सह । न चान्यं पुरुषं कंचिन्मन्यते मोघदर्शनः ॥

spardhate hi sadā nityaṁ sarveṇa jagatā saha । na cānyaṁ puruṣaṁ kaṁ cin manyate moghadarśanaḥ ॥

श्रोतव्यं खलु वृद्धानामिति शास्त्रनिदर्शनम् । न त्वेवाप्यतिवृद्धानां पुनर्बाला हि ते मताः ॥

śrotavyaṁ khalu vr̥ddhānām iti śāstranidarśanam । na tv evāpy ativr̥ddhānāṁ punar bālā hi te matāḥ ॥

अहमेको हनिष्यामि पाण्डवान्नात्र संशयः । सुयुद्धे राजशार्दूल यशो भीष्मं गमिष्यति ॥

aham eko haniṣyāmi pāṇḍavān nātra saṁśayaḥ । suyuddhe rājaśārdūla yaśo bhīṣmaṁ gamiṣyati ॥

कृतः सेनापतिस्त्वेष त्वया भीष्मो नराधिप । सेनापतिं गुणो गन्ता न तु योधान्कथंचन ॥

kr̥taḥ senāpatis tv eṣa tvayā bhīṣmo narādhipa । senāpatiṁ guṇo gantā na tu yodhān kathaṁ cana ॥

नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथंचन । हते तु भीष्मे योधास्मि सर्वैरेव महारथैः ॥

nāhaṁ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṁ cana । hate tu bhīṣme yodhāsmi sarvair eva mahārathaiḥ ॥