Adhyāya 131

कुन्त्युवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । विदुरायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप ॥

kunty uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vidurāyāś ca saṁvādaṁ putrasya ca paraṁtapa ॥

अत्र श्रेयश्च भूयश्च यथा सा वक्तुमर्हति । यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी ॥

atra śreyaś ca bhūyaś ca yathā sā vaktum arhati । yaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī ॥

क्षत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनी । विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता ॥

kṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinī । viśrutā rājasaṁsatsu śrutavākyā bahuśrutā ॥

विदुरा नाम वै सत्या जगर्हे पुत्रमौरसम् । निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम् । अनन्दनमधर्मज्ञं द्विषतां हर्षवर्धनम् ॥

vidurā nāma vai satyā jagarhe putram aurasam । nirjitaṁ sindhurājena śayānaṁ dīnacetasam । anandanam adharmajñaṁ dviṣatāṁ harṣavardhanam ॥

न मया त्वं न पित्रासि जातः क्वाभ्यागतो ह्यसि । निर्मन्युरुपशाखीयः पुरुषः क्लीबसाधनः ॥

na mayā tvaṁ na pitrāsi jātaḥ kvābhyāgato hy asi । nirmanyur upaśākhīyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ ॥

यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह । मात्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः । मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंस्तभ ॥

yāvajjīvaṁ nirāśo ’si kalyāṇāya dhuraṁ vaha । mātmānam avamanyasva mainam alpena bībharaḥ । manaḥ kr̥tvā sukalyāṇaṁ mā bhais tvaṁ pratisaṁstabha ॥

उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः । अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः ॥

uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṁ parājitaḥ । amitrān nandayan sarvān nirmāno bandhuśokadaḥ ॥

सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥

supūrā vai kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ । susaṁtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati ॥

अप्यरेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज । अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रम ॥

apy arer ārujan daṁṣṭrām āśveva nidhanaṁ vraja । api vā saṁśayaṁ prāpya jīvite ’pi parākrama ॥

अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् । विनदन्वाथ वा तूष्णीं व्योम्नि वापरिशङ्कितः ॥

apy areḥ śyenavac chidraṁ paśyes tvaṁ viparikraman । vinadan vātha vā tūṣṇīṁ vyomni vāpariśaṅkitaḥ ॥

त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा । उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः ॥

tvam evaṁ pretavac cheṣe kasmād vajrahato yathā । uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṁ parājitaḥ ॥

मास्तं गमस्त्वं कृपणो विश्रूयस्व स्वकर्मणा । मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माधो भूस्तिष्ठ चोर्जितः ॥

māstaṁ gamas tvaṁ kr̥paṇo viśrūyasva svakarmaṇā । mā madhye mā jaghanye tvaṁ mādho bhūs tiṣṭha corjitaḥ ॥

अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि विज्वल । मा तुषाग्निरिवानर्चिः काकरङ्खा जिजीविषुः । मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न तु धूमायितं चिरम् ॥

alātaṁ tindukasyeva muhūrtam api vijvala । mā tuṣāgnir ivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥ । muhūrtaṁ jvalitaṁ śreyo na tu dhūmāyitaṁ ciram ॥

मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः खरीमृदुः । कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावदुत्तमम् । धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते ॥

mā ha sma kasya cid gehe janī rājñaḥ kharīmr̥duḥ । kr̥tvā mānuṣyakaṁ karma sr̥tvājiṁ yāvad uttamam । dharmasyānr̥ṇyam āpnoti na cātmānaṁ vigarhate ॥

अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचन्ति पण्डिताः । आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते ॥

alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocanti paṇḍitāḥ । ānantaryaṁ cārabhate na prāṇānāṁ dhanāyate ॥

उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् । धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि ॥

udbhāvayasva vīryaṁ vā tāṁ vā gaccha dhruvāṁ gatim । dharmaṁ putrāgrataḥ kr̥tvā kiṁnimittaṁ hi jīvasi ॥

इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता । विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि ॥

iṣṭāpūrtaṁ hi te klība kīrtiś ca sakalā hatā । vicchinnaṁ bhogamūlaṁ te kiṁnimittaṁ hi jīvasi ॥

शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता । विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन । उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन् ॥

śatrur nimajjatā grāhyo jaṅghāyāṁ prapatiṣyatā । viparicchinnamūlo ’pi na viṣīdet kathaṁ cana । udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakr̥taṁ smaran ॥

कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः । उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि ॥

kuru sattvaṁ ca mānaṁ ca viddhi pauruṣam ātmanaḥ । udbhāvaya kulaṁ magnaṁ tvatkr̥te svayam eva hi ॥

यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम् । राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥

yasya vr̥ttaṁ na jalpanti mānavā mahad adbhutam । rāśivardhanamātraṁ sa naiva strī na punaḥ pumān ॥

दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ॥

dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṁ yaśaḥ । vidyāyām arthalābhe vā mātur uccāra eva saḥ ॥

श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा । जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् ॥

śrutena tapasā vāpi śriyā vā vikrameṇa vā । janān yo ’bhibhavaty anyān karmaṇā hi sa vai pumān ॥

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि । नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥

na tv eva jālmīṁ kāpālīṁ vr̥ttim eṣitum arhasi । nr̥śaṁsyām ayaśasyāṁ ca duḥkhāṁ kāpuruṣocitām ॥

यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम् । लोकस्य समवज्ञातं निहीनाशनवाससम् ॥

yam enam abhinandeyur amitrāḥ puruṣaṁ kr̥śam । lokasya samavajñātaṁ nihīnāśanavāsasam ॥

अहोलाभकरं दीनमल्पजीवनमल्पकम् । नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते ॥

aholābhakaraṁ dīnam alpajīvanam alpakam । nedr̥śaṁ bandhum āsādya bāndhavaḥ sukham edhate ॥

अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः । सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः ॥

avr̥ttyaiva vipatsyāmo vayaṁ rāṣṭrāt pravāsitāḥ । sarvakāmarasair hīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṁcanāḥ ॥

अवर्णकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम् । कलिं पुत्रप्रवादेन संजय त्वामजीजनम् ॥

avarṇakāriṇaṁ satsu kulavaṁśasya nāśanam । kaliṁ putrapravādena saṁjaya tvām ajījanam ॥

निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥

niramarṣaṁ nirutsāhaṁ nirvīryam arinandanam । mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdr̥śam ॥

मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान् । ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् ॥

mā dhūmāya jvalātyantam ākramya jahi śātravān । jvala mūrdhany amitrāṇāṁ muhūrtam api vā kṣaṇam ॥

एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी । क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥

etāvān eva puruṣo yad amarṣī yad akṣamī । kṣamāvān niramarṣaś ca naiva strī na punaḥ pumān ॥

संतोषो वै श्रियं हन्ति तथानुक्रोश एव च । अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्नुते महत् ॥

saṁtoṣo vai śriyaṁ hanti tathānukrośa eva ca । anutthānabhaye cobhe nirīho nāśnute mahat ॥

एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना । आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् ॥

ebhyo nikr̥tipāpebhyaḥ pramuñcātmānam ātmanā । āyasaṁ hr̥dayaṁ kr̥tvā mr̥gayasva punaḥ svakam ॥

पुरं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते । तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति ॥

puraṁ viṣahate yasmāt tasmāt puruṣa ucyate । tam āhur vyarthanāmānaṁ strīvad ya iha jīvati ॥

शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिंहविक्रान्तगामिनः । दिष्टभावं गतस्यापि विघसे मोदते प्रजा ॥

śūrasyorjitasattvasya siṁhavikrāntagāminaḥ । diṣṭabhāvaṁ gatasyāpi vighase modate prajā ॥

य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम् । अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः ॥

ya ātmanaḥ priyasukhe hitvā mr̥gayate śriyam । amātyānām atho harṣam ādadhāty acireṇa saḥ ॥

पुत्र उवाच । किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया । किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

putra uvāca । kiṁ nu te mām apaśyantyāḥ pr̥thivyā api sarvayā । kim ābharaṇakr̥tyaṁ te kiṁ bhogair jīvitena vā ॥

मातोवाच । किमद्यकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः ॥

mātovāca । kim adyakānāṁ ye lokā dviṣantas tān avāpnuyuḥ । ye tv ādr̥tātmanāṁ lokāḥ suhr̥das tān vrajantu naḥ ॥

भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् । कृपणानामसत्त्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः ॥

bhr̥tyair vihīyamānānāṁ parapiṇḍopajīvinām । kr̥paṇānām asattvānāṁ mā vr̥ttim anuvartithāḥ ॥

अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा । पर्जन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम् ॥

anu tvāṁ tāta jīvantu brāhmaṇāḥ suhr̥das tathā । parjanyam iva bhūtāni devā iva śatakratum ॥

यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय । पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् ॥

yam ājīvanti puruṣaṁ sarvabhūtāni saṁjaya । pakvaṁ drumam ivāsādya tasya jīvitam arthavat ॥

यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम् । त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम् ॥

yasya śūrasya vikrāntair edhante bāndhavāḥ sukham । tridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitam ॥

स्वबाहुबलमाश्रित्य योऽभ्युज्जीवति मानवः । स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम् ॥

svabāhubalam āśritya yo ’bhyujjīvati mānavaḥ । sa loke labhate kīrtiṁ paratra ca śubhāṁ gatim ॥