Adhyāya 130

वैशंपायन उवाच । प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च । आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । praviśyātha gr̥haṁ tasyāś caraṇāv abhivādya ca । ācakhyau tat samāsena yad vr̥ttaṁ kurusaṁsadi ॥

वासुदेव उवाच । उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम् । ऋषिभिश्च मया चैव न चासौ तद्गृहीतवान् ॥

vāsudeva uvāca । uktaṁ bahuvidhaṁ vākyaṁ grahaṇīyaṁ sahetukam । r̥ṣibhiś ca mayā caiva na cāsau tad gr̥hītavān ॥

कालपक्वमिदं सर्वं दुर्योधनवशानुगम् । आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति ॥

kālapakvam idaṁ sarvaṁ duryodhanavaśānugam । āpr̥cche bhavatīṁ śīghraṁ prayāsye pāṇḍavān prati ॥

किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया । तद्ब्रूहि त्वं महाप्राज्ञे शुश्रूषे वचनं तव ॥

kiṁ vācyāḥ pāṇḍaveyās te bhavatyā vacanān mayā । tad brūhi tvaṁ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṁ tava ॥

कुन्त्युवाच । ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥

kunty uvāca । brūyāḥ keśava rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । bhūyāṁs te hīyate dharmo mā putraka vr̥thā kr̥thāḥ ॥

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः । अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते ॥

śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ । anuvākahatā buddhir dharmam evaikam īkṣate ॥

अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा । उरस्तः क्षत्रियः सृष्टो बाहुवीर्योपजीविता । क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ॥

aṅgāvekṣasva dharmaṁ tvaṁ yathā sr̥ṣṭaḥ svayaṁbhuvā । urastaḥ kṣatriyaḥ sr̥ṣṭo bāhuvīryopajīvitā । krūrāya karmaṇe nityaṁ prajānāṁ paripālane ॥

शृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया । मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददात्पृथिवीमिमाम् । पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तां गृहीतवान् ॥

śr̥ṇu cātropamām ekāṁ yā vr̥ddhebhyaḥ śrutā mayā । mucukundasya rājarṣer adadāt pr̥thivīm imām । purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tāṁ gr̥hītavān ॥

बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये । ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत ॥

bāhuvīryārjitaṁ rājyam aśnīyām iti kāmaye । tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata ॥

मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुंधराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥

mucukundas tato rājā so ’nvaśāsad vasuṁdharām । bāhuvīryārjitāṁ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ ॥

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति ॥

yaṁ hi dharmaṁ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ । caturthaṁ tasya dharmasya rājā bhārata vindati ॥

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते । स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ॥

rājā carati ced dharmaṁ devatvāyaiva kalpate । sa ced adharmaṁ carati narakāyaiva gacchati ॥

दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति । प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ॥

daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṁ niyacchati । prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati ॥

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते । तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥

daṇḍanītyāṁ yadā rājā samyak kārtsnyena vartate । tadā kr̥tayugaṁ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate ॥

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥

kālo vā kāraṇaṁ rājño rājā vā kālakāraṇam । iti te saṁśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam ॥

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च । युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥

rājā kr̥tayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca । yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam ॥

कृतस्य कारणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते । त्रेतायाः कारणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते । प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ॥

kr̥tasya kāraṇād rājā svargam atyantam aśnute । tretāyāḥ kāraṇād rājā svargaṁ nātyantam aśnute । pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute ॥

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः । राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च ॥

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ । rājadoṣeṇa hi jagat spr̥śyate jagataḥ sa ca ॥

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् । नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि ॥

rājadharmān avekṣasva pitr̥paitāmahocitān । naitad rājarṣivr̥ttaṁ hi yatra tvaṁ sthātum icchasi ॥

न हि वैक्लव्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः । प्रजापालनसंभूतं किंचित्प्राप फलं नृपः ॥

na hi vaiklavyasaṁsr̥ṣṭa ānr̥śaṁsye vyavasthitaḥ । prajāpālanasaṁbhūtaṁ kiṁ cit prāpa phalaṁ nr̥paḥ ॥

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः । प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया ॥

na hy etām āśiṣaṁ pāṇḍur na cāhaṁ na pitāmahaḥ । prayuktavantaḥ pūrvaṁ te yayā carasi medhayā ॥

यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रजासंतानमेव च । माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया ॥

yajño dānaṁ tapaḥ śauryaṁ prajāsaṁtānam eva ca । māhātmyaṁ balam ojaś ca nityam āśaṁsitaṁ mayā ॥

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं ददुर्मानुषदेवताः । दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः ॥

nityaṁ svāhā svadhā nityaṁ dadur mānuṣadevatāḥ । dīrgham āyur dhanaṁ putrān samyag ārādhitāḥ śubhāḥ ॥

पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च । दानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम् ॥

putreṣv āśāsate nityaṁ pitaro daivatāni ca । dānam adhyayanaṁ yajñaṁ prajānāṁ paripālanam ॥

एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः । ते स्थ वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः ॥

etad dharmam adharmaṁ vā janmanaivābhyajāyathāḥ । te stha vaidyāḥ kule jātā avr̥ttyā tāta pīḍitāḥ ॥

यत्तु दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः । प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥

yat tu dānapatiṁ śūraṁ kṣudhitāḥ pr̥thivīcarāḥ । prāpya tr̥ptāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko ’bhyadhikas tataḥ ॥

दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयापरम् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥

dānenānyaṁ balenānyaṁ tathā sūnr̥tayāparam । sarvataḥ pratigr̥hṇīyād rājyaṁ prāpyeha dhārmikaḥ ॥

ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत् । वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान् ॥

brāhmaṇaḥ pracared bhaikṣaṁ kṣatriyaḥ paripālayet । vaiśyo dhanārjanaṁ kuryāc chūdraḥ paricarec ca tān ॥

भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते । क्षत्रियोऽसि क्षतात्त्राता बाहुवीर्योपजीविता ॥

bhaikṣaṁ vipratiṣiddhaṁ te kr̥ṣir naivopapadyate । kṣatriyo ’si kṣatāt trātā bāhuvīryopajīvitā ॥

पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर । साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनाथ नयेन च ॥

pitryam aṁśaṁ mahābāho nimagnaṁ punar uddhara । sāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca ॥

इतो दुःखतरं किं नु यदहं हीनबान्धवा । परपिण्डमुदीक्षामि त्वां सूत्वामित्रनन्दन ॥

ito duḥkhataraṁ kiṁ nu yad ahaṁ hīnabāndhavā । parapiṇḍam udīkṣāmi tvāṁ sūtvāmitranandana ॥

युध्यस्व राजधर्मेण मा निमज्जीः पितामहान् । मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिम् ॥

yudhyasva rājadharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān । mā gamaḥ kṣīṇapuṇyas tvaṁ sānujaḥ pāpikāṁ gatim ॥