Adhyāya 129

वैशंपायन उवाच । विदुरेणैवमुक्ते तु केशवः शत्रुपूगहा । दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vidureṇaivam ukte tu keśavaḥ śatrupūgahā । duryodhanaṁ dhārtarāṣṭram abhyabhāṣata vīryavān ॥

एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन । परिभूय च दुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्षसि ॥

eko ’ham iti yan mohān manyase māṁ suyodhana । paribhūya ca durbuddhe grahītuṁ māṁ cikīrṣasi ॥

इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः । इहादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च महर्षिभिः ॥

ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavr̥ṣṇayaḥ । ihādityāś ca rudrāś ca vasavaś ca maharṣibhiḥ ॥

एवमुक्त्वा जहासोच्चैः केशवः परवीरहा । तस्य संस्मयतः शौरेर्विद्युद्रूपा महात्मनः । अङ्गुष्ठमात्रास्त्रिदशा मुमुचुः पावकार्चिषः ॥

evam uktvā jahāsoccaiḥ keśavaḥ paravīrahā । tasya saṁsmayataḥ śaurer vidyudrūpā mahātmanaḥ । aṅguṣṭhamātrās tridaśā mumucuḥ pāvakārciṣaḥ ॥

तस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत् । लोकपाला भुजेष्वासन्नग्निरास्यादजायत ॥

tasya brahmā lalāṭastho rudro vakṣasi cābhavat । lokapālā bhujeṣv āsann agnir āsyād ajāyata ॥

आदित्याश्चैव साध्याश्च वसवोऽथाश्विनावपि । मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च । बभूवुश्चैव रूपाणि यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ॥

ādityāś caiva sādhyāś ca vasavo ’thāśvināv api । marutaś ca sahendreṇa viśvedevās tathaiva ca । babhūvuś caiva rūpāṇi yakṣagandharvarakṣasām ॥

प्रादुरास्तां तथा दोर्भ्यां संकर्षणधनंजयौ । दक्षिणेऽथार्जुनो धन्वी हली रामश्च सव्यतः ॥

prādurāstāṁ tathā dorbhyāṁ saṁkarṣaṇadhanaṁjayau । dakṣiṇe ’thārjuno dhanvī halī rāmaś ca savyataḥ ॥

भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः । अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नप्रमुखास्ततः ॥

bhīmo yudhiṣṭhiraś caiva mādrīputrau ca pr̥ṣṭhataḥ । andhakā vr̥ṣṇayaś caiva pradyumnapramukhās tataḥ ॥

अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः । शङ्खचक्रगदाशक्तिशार्ङ्गलाङ्गलनन्दकाः ॥

agre babhūvuḥ kr̥ṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ । śaṅkhacakragadāśaktiśārṅgalāṅgalanandakāḥ ॥

अदृश्यन्तोद्यतान्येव सर्वप्रहरणानि च । नानाबाहुषु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः ॥

adr̥śyantodyatāny eva sarvapraharaṇāni ca । nānābāhuṣu kr̥ṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ ॥

नेत्राभ्यां नस्ततश्चैव श्रोत्राभ्यां च समन्ततः । प्रादुरासन्महारौद्राः सधूमाः पावकार्चिषः । रोमकूपेषु च तथा सूर्यस्येव मरीचयः ॥

netrābhyāṁ nastataś caiva śrotrābhyāṁ ca samantataḥ । prādurāsan mahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ । romakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ ॥

तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः । न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानस्त्रस्तचेतसः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā ghoram ātmānaṁ keśavasya mahātmanaḥ । nyamīlayanta netrāṇi rājānas trastacetasaḥ ॥

ऋते द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् । संजयं च महाभागमृषींश्चैव तपोधनान् । प्रादात्तेषां स भगवान्दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः ॥

r̥te droṇaṁ ca bhīṣmaṁ ca viduraṁ ca mahāmatim । saṁjayaṁ ca mahābhāgam r̥ṣīṁś caiva tapodhanān । prādāt teṣāṁ sa bhagavān divyaṁ cakṣur janārdanaḥ ॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं माधवस्य सभातले । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात च ॥

tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ mādhavasya sabhātale । devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣaṁ papāta ca ॥

चचाल च मही कृत्स्ना सागरश्चापि चुक्षुभे । विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ ॥

cacāla ca mahī kr̥tsnā sāgaraś cāpi cukṣubhe । vismayaṁ paramaṁ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha ॥

ततः स पुरुषव्याघ्रः संजहार वपुः स्वकम् । तां दिव्यामद्भुतां चित्रामृद्धिमत्तामरिंदमः ॥

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ saṁjahāra vapuḥ svakam । tāṁ divyām adbhutāṁ citrām r̥ddhimattām ariṁdamaḥ ॥

ततः सात्यकिमादाय पाणौ हार्दिक्यमेव च । ऋषिभिस्तैरनुज्ञातो निर्ययौ मधुसूदनः ॥

tataḥ sātyakim ādāya pāṇau hārdikyam eva ca । r̥ṣibhis tair anujñāto niryayau madhusūdanaḥ ॥

ऋषयोऽन्तर्हिता जग्मुस्ततस्ते नारदादयः । तस्मिन्कोलाहले वृत्ते तदद्भुतमभूत्तदा ॥

r̥ṣayo ’ntarhitā jagmus tatas te nāradādayaḥ । tasmin kolāhale vr̥tte tad adbhutam abhūt tadā ॥

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य कौरवाः सह राजभिः । अनुजग्मुर्नरव्याघ्रं देवा इव शतक्रतुम् ॥

taṁ prasthitam abhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ । anujagmur naravyāghraṁ devā iva śatakratum ॥

अचिन्तयन्नमेयात्मा सर्वं तद्राजमण्डलम् । निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः ॥

acintayann ameyātmā sarvaṁ tad rājamaṇḍalam । niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ ॥

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना ॥

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā । hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā ॥

सूपस्करेण शुभ्रेण वैयाघ्रेण वरूथिना । सैन्यसुग्रीवयुक्तेन प्रत्यदृश्यत दारुकः ॥

sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā । sainyasugrīvayuktena pratyadr̥śyata dārukaḥ ॥

तथैव रथमास्थाय कृतवर्मा महारथः । वृष्णीनां संमतो वीरो हार्दिक्यः प्रत्यदृश्यत ॥

tathaiva ratham āsthāya kr̥tavarmā mahārathaḥ । vr̥ṣṇīnāṁ saṁmato vīro hārdikyaḥ pratyadr̥śyata ॥

उपस्थितरथं शौरिं प्रयास्यन्तमरिंदमम् । धृतराष्ट्रो महाराजः पुनरेवाभ्यभाषत ॥

upasthitarathaṁ śauriṁ prayāsyantam ariṁdamam । dhr̥tarāṣṭro mahārājaḥ punar evābhyabhāṣata ॥

यावद्बलं मे पुत्रेषु पश्यस्येतज्जनार्दन । प्रत्यक्षं ते न ते किंचित्परोक्षं शत्रुकर्शन ॥

yāvad balaṁ me putreṣu paśyasy etaj janārdana । pratyakṣaṁ te na te kiṁ cit parokṣaṁ śatrukarśana ॥

कुरूणां शममिच्छन्तं यतमानं च केशव । विदित्वैतामवस्थां मे नातिशङ्कितुमर्हसि ॥

kurūṇāṁ śamam icchantaṁ yatamānaṁ ca keśava । viditvaitām avasthāṁ me nātiśaṅkitum arhasi ॥

न मे पापोऽस्त्यभिप्रायः पाण्डवान्प्रति केशव । ज्ञातमेव हि ते वाक्यं यन्मयोक्तः सुयोधनः ॥

na me pāpo ’sty abhiprāyaḥ pāṇḍavān prati keśava । jñātam eva hi te vākyaṁ yan mayoktaḥ suyodhanaḥ ॥

जानन्ति कुरवः सर्वे राजानश्चैव पार्थिवाः । शमे प्रयतमानं मां सर्वयत्नेन माधव ॥

jānanti kuravaḥ sarve rājānaś caiva pārthivāḥ । śame prayatamānaṁ māṁ sarvayatnena mādhava ॥

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । द्रोणं पितामहं भीष्मं क्षत्तारं बाह्लिकं कृपम् ॥

tato ’bravīn mahābāhur dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram । droṇaṁ pitāmahaṁ bhīṣmaṁ kṣattāraṁ bāhlikaṁ kr̥pam ॥

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वृत्तं कुरुसंसदि । यथा चाशिष्टवन्मन्दो रोषादसकृदुत्थितः ॥

pratyakṣam etad bhavatāṁ yad vr̥ttaṁ kurusaṁsadi । yathā cāśiṣṭavan mando roṣād asakr̥d utthitaḥ ॥

वदत्यनीशमात्मानं धृतराष्ट्रो महीपतिः । आपृच्छे भवतः सर्वान्गमिष्यामि युधिष्ठिरम् ॥

vadaty anīśam ātmānaṁ dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । āpr̥cche bhavataḥ sarvān gamiṣyāmi yudhiṣṭhiram ॥

आमन्त्र्य प्रस्थितं शौरिं रथस्थं पुरुषर्षभम् । अनुजग्मुर्महेष्वासाः प्रवीरा भरतर्षभाः ॥

āmantrya prasthitaṁ śauriṁ rathasthaṁ puruṣarṣabham । anujagmur maheṣvāsāḥ pravīrā bharatarṣabhāḥ ॥

भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता धृतराष्ट्रोऽथ बाह्लिकः । अश्वत्थामा विकर्णश्च युयुत्सुश्च महारथः ॥

bhīṣmo droṇaḥ kr̥paḥ kṣattā dhr̥tarāṣṭro ’tha bāhlikaḥ । aśvatthāmā vikarṇaś ca yuyutsuś ca mahārathaḥ ॥

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । कुरूणां पश्यतां प्रायात्पृथां द्रष्टुं पितृष्वसाम् ॥

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā । kurūṇāṁ paśyatāṁ prāyāt pr̥thāṁ draṣṭuṁ pitr̥ṣvasām ॥