Adhyāya 122

धृतराष्ट्र उवाच । भगवन्नेवमेवैतद्यथा वदसि नारद । इच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bhagavann evam evaitad yathā vadasi nārada । icchāmi cāham apy evaṁ na tv īśo bhagavann aham ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत भारत । स्वर्ग्यं लोक्यं च मामात्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tataḥ kr̥ṣṇam abhyabhāṣata bhārata । svargyaṁ lokyaṁ ca mām āttha dharmyaṁ nyāyyaṁ ca keśava ॥

न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम् । अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम ॥

na tv ahaṁ svavaśas tāta kriyamāṇaṁ na me priyam । aṅga duryodhanaṁ kr̥ṣṇa mandaṁ śāstrātigaṁ mama ॥

अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम । सुहृत्कार्यं तु सुमहत्कृतं ते स्याज्जनार्दन ॥

anunetuṁ mahābāho yatasva puruṣottama । suhr̥tkāryaṁ tu sumahat kr̥taṁ te syāj janārdana ॥

ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम् । अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् ॥

tato ’bhyāvr̥tya vārṣṇeyo duryodhanam amarṣaṇam । abravīn madhurāṁ vācaṁ sarvadharmārthatattvavit ॥

दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम । समर्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत ॥

duryodhana nibodhedaṁ madvākyaṁ kurusattama । samarthaṁ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata ॥

महाप्राज्ञ कुले जातः साध्वेतत्कर्तुमर्हसि । श्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥

mahāprājña kule jātaḥ sādhv etat kartum arhasi । śrutavr̥ttopasaṁpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ॥

दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः । त एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे ॥

dauṣkuleyā durātmāno nr̥śaṁsā nirapatrapāḥ । ta etad īdr̥śaṁ kuryur yathā tvaṁ tāta manyase ॥

धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन्प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम् । असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ ॥

dharmārthayuktā loke ’smin pravr̥ttir lakṣyate satām । asatāṁ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha ॥

विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयि । अधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान् ॥

viparītā tv iyaṁ vr̥ttir asakr̥l lakṣyate tvayi । adharmaś cānubandho ’tra ghoraḥ prāṇaharo mahān ॥

अनेकशस्त्वन्निमित्तमयशस्यं च भारत । तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि ॥

anekaśas tvannimittam ayaśasyaṁ ca bhārata । tam anarthaṁ pariharann ātmaśreyaḥ kariṣyasi ॥

भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परंतप । अधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे ॥

bhrātr̥̄ṇām atha bhr̥tyānāṁ mitrāṇāṁ ca paraṁtapa । adharmyād ayaśasyāc ca karmaṇas tvaṁ pramokṣyase ॥

प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः । संधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ ॥

prājñaiḥ śūrair mahotsāhair ātmavadbhir bahuśrutaiḥ । saṁdhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavair bharatarṣabha ॥

तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः । पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः ॥

tad dhitaṁ ca priyaṁ caiva dhr̥tarāṣṭrasya dhīmataḥ । pitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ ॥

कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः । अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य संजयस्य विशां पते ॥

kr̥pasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ । aśvatthāmno vikarṇasya saṁjayasya viśāṁ pate ॥

ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतप । शमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा ॥

jñātīnāṁ caiva bhūyiṣṭhaṁ mitrāṇāṁ ca paraṁtapa । śame śarma bhavet tāta sarvasya jagatas tathā ॥

ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान् । तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ ॥

hrīmān asi kule jātaḥ śrutavān anr̥śaṁsavān । tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuś ca bharatarṣabha ॥

एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत । उत्तमापद्गतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम् ॥

etac chreyo hi manyante pitā yac chāsti bhārata । uttamāpadgataḥ sarvaḥ pituḥ smarati śāsanam ॥

रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह संगमः । सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यं तात रोचताम् ॥

rocate te pitus tāta pāṇḍavaiḥ saha saṁgamaḥ । sāmātyasya kuruśreṣṭha tat tubhyaṁ tāta rocatām ॥

श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते । विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम् ॥

śrutvā yaḥ suhr̥dāṁ śāstraṁ martyo na pratipadyate । vipākānte dahaty enaṁ kiṁpākam iva bhakṣitam ॥

यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते । स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते ॥

yas tu niḥśreyasaṁ vākyaṁ mohān na pratipadyate । sa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate ॥

यस्तु निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राप्तमेवाभिपद्यते । आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते ॥

yas tu niḥśreyasaṁ śrutvā prāptam evābhipadyate । ātmano matam utsr̥jya sa loke sukham edhate ॥

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः ॥

yo ’rthakāmasya vacanaṁ prātikūlyān na mr̥ṣyate । śr̥ṇoti pratikūlāni dviṣatāṁ vaśam eti saḥ ॥

सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते । शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव ॥

satāṁ matam atikramya yo ’satāṁ vartate mate । śocante vyasane tasya suhr̥do nacirād iva ॥

मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते । स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति ॥

mukhyān amātyān utsr̥jya yo nihīnān niṣevate । sa ghorām āpadaṁ prāpya nottāram adhigacchati ॥

योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सदा । परान्वृणीते स्वान्द्वेष्टि तं गौः शपति भारत ॥

yo ’satsevī vr̥thācāro na śrotā suhr̥dāṁ sadā । parān vr̥ṇīte svān dveṣṭi taṁ gauḥ śapati bhārata ॥

स त्वं विरुध्य तैर्वीरैरन्येभ्यस्त्राणमिच्छसि । अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ ॥

sa tvaṁ virudhya tair vīrair anyebhyas trāṇam icchasi । aśiṣṭebhyo ’samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha ॥

को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान् । अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः ॥

ko hi śakrasamāñ jñātīn atikramya mahārathān । anyebhyas trāṇam āśaṁset tvad anyo bhuvi mānavaḥ ॥

जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया । न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः ॥

janmaprabhr̥ti kaunteyā nityaṁ vinikr̥tās tvayā । na ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ ॥

मिथ्याप्रचरितास्तात जन्मप्रभृति पाण्डवाः । त्वयि सम्यङ्महाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः ॥

mithyāpracaritās tāta janmaprabhr̥ti pāṇḍavāḥ । tvayi samyaṅ mahābāho pratipannā yaśasvinaḥ ॥

त्वयापि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ । स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः ॥

tvayāpi pratipattavyaṁ tathaiva bharatarṣabha । sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśam anvagāḥ ॥

त्रिवर्गयुक्ता प्राज्ञानामारम्भा भरतर्षभ । धर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः ॥

trivargayuktā prājñānām ārambhā bharatarṣabha । dharmārthāv anurudhyante trivargāsaṁbhave narāḥ ॥

पृथक्तु विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते । मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुध्यते ॥

pr̥thak tu viniviṣṭānāṁ dharmaṁ dhīro ’nurudhyate । madhyamo ’rthaṁ kaliṁ bālaḥ kāmam evānurudhyate ॥

इन्द्रियैः प्रसृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यः । कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति ॥

indriyaiḥ prasr̥to lobhād dharmaṁ viprajahāti yaḥ । kāmārthāv anupāyena lipsamāno vinaśyati ॥

कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत् । न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वापि कदाचन ॥

kāmārthau lipsamānas tu dharmam evāditaś caret । na hi dharmād apaity arthaḥ kāmo vāpi kadā cana ॥

उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशां पते । लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते ॥

upāyaṁ dharmam evāhus trivargasya viśāṁ pate । lipsamāno hi tenāśu kakṣe ’gnir iva vardhate ॥

स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ । आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ॥

sa tvaṁ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha । ādhirājyaṁ mahad dīptaṁ prathitaṁ sarvarājasu ॥

आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा । यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते ॥

ātmānaṁ takṣati hy eṣa vanaṁ paraśunā yathā । yaḥ samyag vartamāneṣu mithyā rājan pravartate ॥

न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् । अविच्छिन्नस्य धीरस्य कल्याणे धीयते मतिः ॥

na tasya hi matiṁ chindyād yasya necchet parābhavam । avicchinnasya dhīrasya kalyāṇe dhīyate matiḥ ॥

त्यक्तात्मानं न बाधेत त्रिषु लोकेषु भारत । अप्यन्यं प्राकृतं किंचित्किमु तान्पाण्डवर्षभान् ॥

tyaktātmānaṁ na bādheta triṣu lokeṣu bhārata । apy anyaṁ prākr̥taṁ kiṁ cit kim u tān pāṇḍavarṣabhān ॥

अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुध्यते नरः । छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत ॥

amarṣavaśam āpanno na kiṁ cid budhyate naraḥ । chidyate hy ātataṁ sarvaṁ pramāṇaṁ paśya bhārata ॥

श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह संगमः । तैर्हि संप्रीयमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥

śreyas te durjanāt tāta pāṇḍavaiḥ saha saṁgamaḥ । tair hi saṁprīyamāṇas tvaṁ sarvān kāmān avāpsyasi ॥

पाण्डवैर्निर्जितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तम । पाण्डवान्पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशंससेऽन्यतः ॥

pāṇḍavair nirjitāṁ bhūmiṁ bhuñjāno rājasattama । pāṇḍavān pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā trāṇam āśaṁsase ’nyataḥ ॥

दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले । एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत ॥

duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale । eteṣv aiśvaryam ādhāya bhūtim icchasi bhārata ॥

न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा । विक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान्प्रति भारत ॥

na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayos tathā । vikrame cāpy aparyāptāḥ pāṇḍavān prati bhārata ॥

न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया । क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे ॥

na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitās tvayā । kruddhasya bhīmasenasya prekṣituṁ mukham āhave ॥

इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम् । अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः ॥

idaṁ saṁnihitaṁ tāta samagraṁ pārthivaṁ balam । ayaṁ bhīṣmas tathā droṇaḥ karṇaś cāyaṁ tathā kr̥paḥ ॥

भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः । अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनंजयम् ॥

bhūriśravāḥ saumadattir aśvatthāmā jayadrathaḥ । aśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṁ dhanaṁjayam ॥

अजेयो ह्यर्जुनः क्रुद्धः सर्वैरपि सुरासुरैः । मानुषैरपि गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः ॥

ajeyo hy arjunaḥ kruddhaḥ sarvair api surāsuraiḥ । mānuṣair api gandharvair mā yuddhe ceta ādhithāḥ ॥

दृश्यतां वा पुमान्कश्चित्समग्रे पार्थिवे बले । योऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान् ॥

dr̥śyatāṁ vā pumān kaś cit samagre pārthive bale । yo ’rjunaṁ samare prāpya svastimān āvrajed gr̥hān ॥

किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ । यस्मिञ्जिते जितं ते स्यात्पुमानेकः स दृश्यताम् ॥

kiṁ te janakṣayeṇeha kr̥tena bharatarṣabha । yasmiñ jite jitaṁ te syāt pumān ekaḥ sa dr̥śyatām ॥

यः स देवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान् । अजयत्खाण्डवप्रस्थे कस्तं युध्येत मानवः ॥

yaḥ sa devān sagandharvān sayakṣāsurapannagān । ajayat khāṇḍavaprasthe kas taṁ yudhyeta mānavaḥ ॥

तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम् । एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

tathā virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam । ekasya ca bahūnāṁ ca paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम् । आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम् ॥

tam ajeyam anādhr̥ṣyaṁ vijetuṁ jiṣṇum acyutam । āśaṁsasīha samare vīram arjunam ūrjitam ॥

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हति । युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरंदरः ॥

maddvitīyaṁ punaḥ pārthaṁ kaḥ prārthayitum arhati । yuddhe pratīpam āyāntam api sākṣāt puraṁdaraḥ ॥

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः । पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ॥

bāhubhyām uddhared bhūmiṁ dahet kruddha imāḥ prajāḥ । pātayet tridivād devān yo ’rjunaṁ samare jayet ॥

पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ्ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथा । त्वत्कृते न विनश्येयुरेते भरतसत्तम ॥

paśya putrāṁs tathā bhrātr̥̄ñ jñātīn saṁbandhinas tathā । tvatkr̥te na vinaśyeyur ete bharatasattama ॥

अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम् । कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर्नराधिप ॥

astu śeṣaṁ kauravāṇāṁ mā parābhūd idaṁ kulam । kulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtir narādhipa ॥

त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः । महाराज्ये च पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥

tvām eva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ । mahārājye ca pitaraṁ dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram ॥

मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम् । अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्स्यसि ॥

mā tāta śriyam āyāntīm avamaṁsthāḥ samudyatām । ardhaṁ pradāya pārthebhyo mahatīṁ śriyam āpsyasi ॥

पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः । संप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि ॥

pāṇḍavaiḥ saṁśamaṁ kr̥tvā kr̥tvā ca suhr̥dāṁ vacaḥ । saṁprīyamāṇo mitraiś ca ciraṁ bhadrāṇy avāpsyasi ॥