Adhyāya 2

युधिष्ठिर उवाच । नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् । भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । neha paśyāmi vibudhā rādheyam amitaujasam । bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau ॥

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः । राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे ॥

juhuvur ye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ । rājāno rājaputrāś ca ye madarthe hatā raṇe ॥

क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः । तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः ॥

kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ । tair apy ayaṁ jito lokaḥ kaccit puruṣasattamaiḥ ॥

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः । स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः ॥

yadi lokān imān prāptās te ca sarve mahārathāḥ । sthitaṁ vitta hi māṁ devāḥ sahitaṁ tair mahātmabhiḥ ॥

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः । न तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥

kaccin na tair avāpto ’yaṁ nr̥pair loko ’kṣayaḥ śubhaḥ । na tair ahaṁ vinā vatsye jñātibhir bhrātr̥bhis tathā ॥

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि । कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै ॥

mātur hi vacanaṁ śrutvā tadā salilakarmaṇi । karṇasya kriyatāṁ toyam iti tapyāmi tena vai ॥

इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराः । यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः ॥

idaṁ ca paritapyāmi punaḥ punar ahaṁ surāḥ । yan mātuḥ sadr̥śau pādau tasyāham amitaujasaḥ ॥

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम् । न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे ॥

dr̥ṣṭvaiva taṁ nānugataḥ karṇaṁ parabalārdanam । na hy asmān karṇasahitāñ jayec chakro ’pi saṁyuge ॥

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम् । अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना ॥

tam ahaṁ yatratatrasthaṁ draṣṭum icchāmi sūryajam । avijñāto mayā yo ’sau ghātitaḥ savyasācinā ॥

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम । अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ ॥

bhīmaṁ ca bhīmavikrāntaṁ prāṇebhyo ’pi priyaṁ mama । arjunaṁ cendrasaṁkāśaṁ yamau tau ca yamopamau ॥

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम् । न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥

draṣṭum icchāmi tāṁ cāhaṁ pāñcālīṁ dharmacāriṇīm । na ceha sthātum icchāmi satyam etad bravīmi vaḥ ॥

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः । यत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम ॥

kiṁ me bhrātr̥vihīnasya svargeṇa surasattamāḥ । yatra te sa mama svargo nāyaṁ svargo mato mama ॥

देवा ऊचुः । यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम् । प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात् ॥

devā ūcuḥ । yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṁ putra māciram । priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन् । युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā taṁ tato devā devadūtam upādiśan । yudhiṣṭhirasya suhr̥do darśayeti paraṁtapa ॥

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः । सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः ॥

tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaś ca jagmatuḥ । sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ ॥

अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठतः । पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः ॥

agrato devadūtas tu yayau rājā ca pr̥ṣṭhataḥ । panthānam aśubhaṁ durgaṁ sevitaṁ pāpakarmabhiḥ ॥

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम् । युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम् ॥

tamasā saṁvr̥taṁ ghoraṁ keśaśaivalaśādvalam । yuktaṁ pāpakr̥tāṁ gandhair māṁsaśoṇitakardamam ॥

दंशोत्थानं सझिल्लीकं मक्षिकामशकावृतम् । इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम् ॥

daṁśotthānaṁ sajhillīkaṁ makṣikāmaśakāvr̥tam । itaś cetaś ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam ॥

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम् । ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥

asthikeśasamākīrṇaṁ kr̥mikīṭasamākulam । jvalanena pradīptena samantāt pariveṣṭitam ॥

अयोमुखैश्च काकोलैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् । सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम् ॥

ayomukhaiś ca kākolair gr̥dhraiś ca samabhidrutam । sūcīmukhais tathā pretair vindhyaśailopamair vr̥tam ॥

मेदोरुधिरयुक्तैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः । निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः ॥

medorudhirayuktaiś ca chinnabāhūrupāṇibhiḥ । nikr̥ttodarapādaiś ca tatra tatra praveritaiḥ ॥

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम् । जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन् ॥

sa tat kuṇapadurgandham aśivaṁ romaharṣaṇam । jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan ॥

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम् । असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम् ॥

dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṁ nadīṁ cāpi sudurgamām । asipatravanaṁ caiva niśitakṣurasaṁvr̥tam ॥

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक् । लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः ॥

karambhavālukās taptā āyasīś ca śilāḥ pr̥thak । lohakumbhīś ca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ ॥

कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम् । ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम् ॥

kūṭaśālmalikaṁ cāpi dusparśaṁ tīkṣṇakaṇṭakam । dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām ॥

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह । कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम् ॥

sa taṁ durgandham ālakṣya devadūtam uvāca ha । kiyad adhvānam asmābhir gantavyam idam īdr̥śam ॥

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि । देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥

kva ca te bhrātaro mahyaṁ tan mamākhyātum arhasi । deśo ’yaṁ kaś ca devānām etad icchāmi veditum ॥

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम् । देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव ॥

sa saṁnivavr̥te śrutvā dharmarājasya bhāṣitam । devadūto ’bravīc cainam etāvad gamanaṁ tava ॥

निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसैः । यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि ॥

nivartitavyaṁ hi mayā tathāsmy ukto divaukasaiḥ । yadi śrānto ’si rājendra tvam athāgantum arhasi ॥

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्छितः । निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत ॥

yudhiṣṭhiras tu nirviṇṇas tena gandhena mūrchitaḥ । nivartane dhr̥tamanāḥ paryāvartata bhārata ॥

स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितः । शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥

sa saṁnivr̥tto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ । śuśrāva tatra vadatāṁ dīnā vācaḥ samantataḥ ॥

भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव । अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥

bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava । anugrahārtham asmākaṁ tiṣṭha tāvan muhūrtakam ॥

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः । तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत् ॥

āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ । tava gandhānugas tāta yenāsmān sukham āgamat ॥

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ । सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥

te vayaṁ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha । sukham āsādayiṣyāmas tvāṁ dr̥ṣṭvā rājasattama ॥

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत । त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते ॥

saṁtiṣṭhasva mahābāho muhūrtam api bhārata । tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmān na bādhate ॥

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम् । तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप ॥

evaṁ bahuvidhā vācaḥ kr̥paṇā vedanāvatām । tasmin deśe sa śuśrāva samantād vadatāṁ nr̥pa ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम् । अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥

teṣāṁ tad vacanaṁ śrutvā dayāvān dīnabhāṣiṇām । aho kr̥cchram iti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ ॥

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनः । ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥

sa tā giraḥ purastād vai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ । glānānāṁ duḥkhitānāṁ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ ॥

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ ॥

abudhyamānas tā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । uvāca ke bhavanto vai kimartham iha tiṣṭhatha ॥

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे । कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥

ity uktās te tataḥ sarve samantād avabhāṣire । karṇo ’haṁ bhīmaseno ’ham arjuno ’ham iti prabho ॥

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत । द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः ॥

nakulaḥ sahadevo ’haṁ dhr̥ṣṭadyumno ’ham ity uta । draupadī draupadeyāś ca ity evaṁ te vicukruśuḥ ॥

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप । ततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम् ॥

tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadr̥śīr nr̥pa । tato vimamr̥śe rājā kiṁ nv idaṁ daivakāritam ॥

किं नु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः । कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया ॥

kiṁ nu tat kaluṣaṁ karma kr̥tam ebhir mahātmabhiḥ । karṇena draupadeyair vā pāñcālyā vā sumadhyayā ॥

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे । न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम् ॥

ya ime pāpagandhe ’smin deśe santi sudāruṇe । na hi jānāmi sarveṣāṁ duṣkr̥taṁ puṇyakarmaṇām ॥

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः । तथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः ॥

kiṁ kr̥tvā dhr̥tarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ । tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ ॥

महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः । कस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः ॥

mahendra iva lakṣmīvān āste paramapūjitaḥ । kasyedānīṁ vikāro ’yaṁ yad ime narakaṁ gatāḥ ॥

सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः । क्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥

sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ । kṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ ॥

किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयानो न चेतये । अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः ॥

kiṁ nu supto ’smi jāgarmi cetayāno na cetaye । aho cittavikāro ’yaṁ syād vā me cittavibhramaḥ ॥

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः । दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥

evaṁ bahuvidhaṁ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ । duḥkhaśokasamāviṣṭaś cintāvyākulitendriyaḥ ॥

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः । देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः ॥

krodham āhārayac caiva tīvraṁ dharmasuto nr̥paḥ । devāṁś ca garhayām āsa dharmaṁ caiva yudhiṣṭhiraḥ ॥

स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह । गम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम् ॥

sa tīvragandhasaṁtapto devadūtam uvāca ha । gamyatāṁ bhadra yeṣāṁ tvaṁ dūtas teṣām upāntikam ॥

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम् । मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥

na hy ahaṁ tatra yāsyāmi sthito ’smīti nivedyatām । matsaṁśrayād ime dūta sukhino bhrātaro hi me ॥

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता । जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः ॥

ity uktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā । jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ ॥

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम् । यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप ॥

nivedayām āsa ca tad dharmarājacikīrṣitam । yathoktaṁ dharmaputreṇa sarvam eva janādhipa ॥