Adhyāya 26

वासुदेव उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः । तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥

vāsudeva uvāca । uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ । tavaiva hy aparādhena kuravo nidhanaṁ gatāḥ ॥

या त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् । दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥

yā tvaṁ putraṁ durātmānam īrṣum atyantamāninam । duryodhanaṁ puraskr̥tya duṣkr̥taṁ sādhu manyase ॥

निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम् । कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥

niṣṭhuraṁ vairaparuṣaṁ vr̥ddhānāṁ śāsanātigam । katham ātmakr̥taṁ doṣaṁ mayy ādhātum ihecchasi ॥

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥

mr̥taṁ vā yadi vā naṣṭaṁ yo ’tītam anuśocati । duḥkhena labhate duḥkhaṁ dvāv anarthau prapadyate ॥

तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं; गौर्वोढारं धावितारं तुरंगी । शूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥

taporthīyaṁ brāhmaṇī dhatta garbhaṁ; gaur voḍhāraṁ dhāvitāraṁ turaṁgī । śūdrā dāsaṁ paśupālaṁ tu vaiśyā; vadhārthīyaṁ tvadvidhā rājaputrī ॥

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् । तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā vāsudevasya punaruktaṁ vaco ’priyam । tūṣṇīṁ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā ॥

धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥

dhr̥tarāṣṭras tu rājarṣir nigr̥hyābuddhijaṁ tamaḥ । paryapr̥cchata dharmātmā dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ॥

जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव । हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे ॥

jīvatāṁ parimāṇajñaḥ sainyānām asi pāṇḍava । hatānāṁ yadi jānīṣe parimāṇaṁ vadasva me ॥

युधिष्ठिर उवाच । दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशतिः । कोट्यः षष्टिश्च षट्चैव येऽस्मिन्राजमृधे हताः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । daśāyutānām ayutaṁ sahasrāṇi ca viṁśatiḥ । koṭyaḥ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ caiva ye ’smin rājamr̥dhe hatāḥ ॥

अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दश । दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च पञ्च च ॥

alakṣyāṇāṁ tu vīrāṇāṁ sahasrāṇi caturdaśa । daśa cānyāni rājendra śataṁ ṣaṣṭiś ca pañca ca ॥

धृतराष्ट्र उवाच । युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः । आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yudhiṣṭhira gatiṁ kāṁ te gatāḥ puruṣasattamāḥ । ācakṣva me mahābāho sarvajño hy asi me mataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे । देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yair hutāni śarīrāṇi hr̥ṣṭaiḥ paramasaṁyuge । devarājasamām̐l lokān gatās te satyavikramāḥ ॥

ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत । युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः ॥

ye tv ahr̥ṣṭena manasā martavyam iti bhārata । yudhyamānā hatāḥ saṁkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ ॥

ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः । शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥

ye tu saṁgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ । śastreṇa nidhanaṁ prāptā gatās te guhyakān prati ॥

पीड्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः । ह्रीनिषेधा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥

pīḍyamānāḥ parair ye tu hīyamānā nirāyudhāḥ । hrīniṣedhā mahātmānaḥ parān abhimukhā raṇe ॥

छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः । गतास्ते ब्रह्मसदनं हता वीराः सुवर्चसः ॥

chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ । gatās te brahmasadanaṁ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ ॥

ये तत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति । यथा कथंचित्ते राजन्संप्राप्ता उत्तरान्कुरून् ॥

ye tatra nihatā rājann antar āyodhanaṁ prati । yathā kathaṁ cit te rājan saṁprāptā uttarān kurūn ॥

धृतराष्ट्र उवाच । केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत् । तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kena jñānabalenaivaṁ putra paśyasi siddhavat । tan me vada mahābāho śrotavyaṁ yadi vai mayā ॥

युधिष्ठिर उवाच । निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन संप्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nideśād bhavataḥ pūrvaṁ vane vicaratā mayā । tīrthayātrāprasaṅgena saṁprāpto ’yam anugrahaḥ ॥

देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् । दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥

devarṣir lomaśo dr̥ṣṭas tataḥ prāpto ’smy anusmr̥tim । divyaṁ cakṣur api prāptaṁ jñānayogena vai purā ॥

धृतराष्ट्र उवाच । येऽत्रानाथा जनस्यास्य सनाथा ये च भारत । कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ye ’trānāthā janasyāsya sanāthā ye ca bhārata । kaccit teṣāṁ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam ॥

न येषां सन्ति कर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः । वयं च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणः ॥

na yeṣāṁ santi kartāro na ca ye ’trāhitāgnayaḥ । vayaṁ ca kasya kuryāmo bahutvāt tāta karmaṇaḥ ॥

यान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः । तेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर ॥

yān suparṇāś ca gr̥dhrāś ca vikarṣanti tatas tataḥ । teṣāṁ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । ādideśa sudharmāṇaṁ dhaumyaṁ sūtaṁ ca saṁjayam ॥

विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् । इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्सूतांश्च सर्वशः ॥

viduraṁ ca mahābuddhiṁ yuyutsuṁ caiva kauravam । indrasenamukhāṁś caiva bhr̥tyān sūtāṁś ca sarvaśaḥ ॥

भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याणि सर्वशः । यथा चानाथवत्किंचिच्छरीरं न विनश्यति ॥

bhavantaḥ kārayantv eṣāṁ pretakāryāṇi sarvaśaḥ । yathā cānāthavat kiṁ cic charīraṁ na vinaśyati ॥

शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च संजयः । सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥

śāsanād dharmarājasya kṣattā sūtaś ca saṁjayaḥ । sudharmā dhaumyasahita indrasenādayas tathā ॥

चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत । घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥

candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakāny uta । ghr̥taṁ tailaṁ ca gandhāṁś ca kṣaumāṇi vasanāni ca ॥

समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान् । रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥

samāhr̥tya mahārhāṇi dārūṇāṁ caiva saṁcayān । rathāṁś ca mr̥ditāṁs tatra nānāpraharaṇāni ca ॥

चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् । दाहयामासुरव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

citāḥ kr̥tvā prayatnena yathāmukhyān narādhipān । dāhayām āsur avyagrā vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य शताधिकान् । शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥

duryodhanaṁ ca rājānaṁ bhrātr̥̄ṁś cāsya śatādhikān । śalyaṁ śalaṁ ca rājānaṁ bhūriśravasam eva ca ॥

जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत । दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥

jayadrathaṁ ca rājānam abhimanyuṁ ca bhārata । dauḥśāsaniṁ lakṣmaṇaṁ ca dhr̥ṣṭaketuṁ ca pārthivam ॥

बृहन्तं सोमदत्तं च सृञ्जयांश्च शताधिकान् । राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥

br̥hantaṁ somadattaṁ ca sr̥ñjayāṁś ca śatādhikān । rājānaṁ kṣemadhanvānaṁ virāṭadrupadau tathā ॥

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥

śikhaṇḍinaṁ ca pāñcālyaṁ dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam । yudhāmanyuṁ ca vikrāntam uttamaujasam eva ca ॥

कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् । अचलं वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम् ॥

kausalyaṁ draupadeyāṁś ca śakuniṁ cāpi saubalam । acalaṁ vr̥ṣakaṁ caiva bhagadattaṁ ca pārthivam ॥

कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् । केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥

karṇaṁ vaikartanaṁ caiva sahaputram amarṣaṇam । kekayāṁś ca maheṣvāsāṁs trigartāṁś ca mahārathān ॥

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च । अलम्बुसं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम् ॥

ghaṭotkacaṁ rākṣasendraṁ bakabhrātaram eva ca । alambusaṁ ca rājānaṁ jalasaṁdhaṁ ca pārthivam ॥

अन्यांश्च पार्थिवान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः । घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् ॥

anyāṁś ca pārthivān rājañ śataśo ’tha sahasraśaḥ । ghr̥tadhārāhutair dīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan ॥

पितृमेधाश्च केषांचिदवर्तन्त महात्मनाम् । सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशोच्यन्त चापरैः ॥

pitr̥medhāś ca keṣāṁ cid avartanta mahātmanām । sāmabhiś cāpy agāyanta te ’nvaśocyanta cāparaiḥ ॥

साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः । कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥

sāmnām r̥cāṁ ca nādena strīṇāṁ ca ruditasvanaiḥ । kaśmalaṁ sarvabhūtānāṁ niśāyāṁ samapadyata ॥

ते विधूमाः प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः । नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥

te vidhūmāḥ pradīptāś ca dīpyamānāś ca pāvakāḥ । nabhasīvānvadr̥śyanta grahās tanvabhrasaṁvr̥tāḥ ॥

ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः । तांश्च सर्वान्समानाय्य राशीन्कृत्वा सहस्रशः ॥

ye cāpy anāthās tatrāsan nānādeśasamāgatāḥ । tāṁś ca sarvān samānāyya rāśīn kr̥tvā sahasraśaḥ ॥

चित्वा दारुभिरव्यग्रः प्रभूतैः स्नेहतापितैः । दाहयामास विदुरो धर्मराजस्य शासनात् ॥

citvā dārubhir avyagraḥ prabhūtaiḥ snehatāpitaiḥ । dāhayām āsa viduro dharmarājasya śāsanāt ॥

कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥

kārayitvā kriyās teṣāṁ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya gaṅgām abhimukho ’gamat ॥