Adhyāya 59

वैशंपायन उवाच । ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः । ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kālyaṁ samutthāya kr̥tapaurvāhṇikakriyāḥ । yayus te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ ॥

प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् । सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥

prapadya ca kurukṣetraṁ bhīṣmam āsādya cānagham । sukhāṁ ca rajanīṁ pr̥ṣṭvā gāṅgeyaṁ rathināṁ varam ॥

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः । निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥

vyāsādīn abhivādyarṣīn sarvais taiś cābhinanditāḥ । niṣedur abhito bhīṣmaṁ parivārya samantataḥ ॥

ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च ॥

tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । abravīt prāñjalir bhīṣmaṁ pratipūjyābhivādya ca ॥

य एष राजा-राजेति शब्दश्चरति भारत । कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

ya eṣa rājā-rājeti śabdaś carati bhārata । katham eṣa samutpannas tan me brūhi pitāmaha ॥

तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः । तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः ॥

tulyapāṇiśirogrīvas tulyabuddhīndriyātmakaḥ । tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapr̥ṣṭhabhujodaraḥ ॥

तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव च । निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥

tulyaśukrāsthimajjaś ca tulyamāṁsāsr̥g eva ca । niḥśvāsocchvāsatulyaś ca tulyaprāṇaśarīravān ॥

समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम् । विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥

samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇair nr̥ṇām । viśiṣṭabuddhīñ śūrāṁś ca katham eko ’dhitiṣṭhati ॥

कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम् । रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥

katham eko mahīṁ kr̥tsnāṁ vīraśūrāryasaṁkulām । rakṣaty api ca loko ’sya prasādam abhivāñchati ॥

एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति । व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥

ekasya ca prasādena kr̥tsno lokaḥ prasīdati । vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ । श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥

etad icchāmy ahaṁ sarvaṁ tattvena bharatarṣabha । śrotuṁ tan me yathātattvaṁ prabrūhi vadatāṁ vara ॥

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पते । यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम् ॥

naitat kāraṇam alpaṁ hi bhaviṣyati viśāṁ pate । yad ekasmiñ jagat sarvaṁ devavad yāti saṁnatim ॥

भीष्म उवाच । नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतः । यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥

bhīṣma uvāca । niyatas tvaṁ naraśreṣṭha śr̥ṇu sarvam aśeṣataḥ । yathā rājyaṁ samutpannam ādau kr̥tayuge ’bhavat ॥

नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः । धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम् ॥

naiva rājyaṁ na rājāsīn na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ । dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam ॥

पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत । खेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥

pālayānās tathānyonyaṁ narā dharmeṇa bhārata । khedaṁ paramam ājagmus tatas tān moha āviśat ॥

ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभ । प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥

te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha । pratipattivimohāc ca dharmas teṣām anīnaśat ॥

नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा । लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम ॥

naṣṭāyāṁ pratipattau tu mohavaśyā narās tadā । lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama ॥

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः । कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो ॥

aprāptasyābhimarśaṁ tu kurvanto manujās tataḥ । kāmo nāmāparas tatra samapadyata vai prabho ॥

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत् । रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर ॥

tāṁs tu kāmavaśaṁ prāptān rāgo nāma samaspr̥śat । raktāś ca nābhyajānanta kāryākāryaṁ yudhiṣṭhira ॥

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च । भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥

agamyāgamanaṁ caiva vācyāvācyaṁ tathaiva ca । bhakṣyābhakṣyaṁ ca rājendra doṣādoṣaṁ ca nātyajan ॥

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह । नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥

viplute naraloke ’smiṁs tato brahma nanāśa ha । nāśāc ca brahmaṇo rājan dharmo nāśam athāgamat ॥

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् । ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥

naṣṭe brahmaṇi dharme ca devās trāsam athāgaman । te trastā naraśārdūla brahmāṇaṁ śaraṇaṁ yayuḥ ॥

प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम् । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः ॥

prapadya bhagavantaṁ te devā lokapitāmaham । ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ ॥

भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम् । लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥

bhagavan naralokasthaṁ naṣṭaṁ brahma sanātanam । lobhamohādibhir bhāvais tato no bhayam āviśat ॥

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वर । ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर ॥

brahmaṇaś ca praṇāśena dharmo ’py anaśad īśvara । tataḥ sma samatāṁ yātā martyais tribhuvaneśvara ॥

अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः । क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥

adho hi varṣam asmākaṁ martyās tūrdhvapravarṣiṇaḥ । kriyāvyuparamāt teṣāṁ tato ’gacchāma saṁśayam ॥

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह । त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति ॥

atra niḥśreyasaṁ yan nas tad dhyāyasva pitāmaha । tvatprabhāvasamuttho ’sau prabhāvo no vinaśyati ॥

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः । श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः ॥

tān uvāca surān sarvān svayaṁbhūr bhagavāṁs tataḥ । śreyo ’haṁ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ ॥

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् । यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥

tato ’dhyāyasahasrāṇāṁ śataṁ cakre svabuddhijam । yatra dharmas tathaivārthaḥ kāmaś caivānuvarṇitaḥ ॥

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा । चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः ॥

trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṁbhuvā । caturtho mokṣa ity eva pr̥thagarthaḥ pr̥thaggaṇaḥ ॥

मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः । स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥

mokṣasyāpi trivargo ’nyaḥ proktaḥ sattvaṁ rajas tamaḥ । sthānaṁ vr̥ddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ ॥

आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च । सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥

ātmā deśaś ca kālaś cāpy upāyāḥ kr̥tyam eva ca । sahāyāḥ kāraṇaṁ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smr̥taḥ ॥

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ । दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥

trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha । daṇḍanītiś ca vipulā vidyās tatra nidarśitāḥ ॥

अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम् । चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥

amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam । cāraś ca vividhopāyaḥ praṇidhiś ca pr̥thagvidhaḥ ॥

साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डव । उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥

sāma copapradānaṁ ca bhedo daṇḍaś ca pāṇḍava । upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhr̥tā ॥

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च । विभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥

mantraś ca varṇitaḥ kr̥tsnas tathā bhedārtha eva ca । vibhraṁśaś caiva mantrasya siddhyasiddhyoś ca yat phalam ॥

संधिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः । भयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ॥

saṁdhiś ca vividhābhikhyo hīno madhyas tathottamaḥ । bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ ॥

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः । विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥

yātrākālāś ca catvāras trivargasya ca vistaraḥ । vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijayaś ca ha ॥

आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः । लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥

āsuraś caiva vijayas tathā kārtsnyena varṇitaḥ । lakṣaṇaṁ pañcavargasya trividhaṁ cātra varṇitam ॥

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः । प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु बहुविस्तरः ॥

prakāśaś cāprakāśaś ca daṇḍo ’tha pariśabditaḥ । prakāśo ’ṣṭavidhas tatra guhyas tu bahuvistaraḥ ॥

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव । विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम् ॥

rathā nāgā hayāś caiva pādātāś caiva pāṇḍava । viṣṭir nāvaś carāś caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam ॥

अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु । जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ॥

aṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu । jaṅgamājaṅgamāś coktāś cūrṇayogā viṣādayaḥ ॥

स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः । अरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ॥

sparśe cābhyavahārye cāpy upāṁśur vividhaḥ smr̥taḥ । arir mitram udāsīna ity ete ’py anuvarṇitāḥ ॥

कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह । आत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम् ॥

kr̥tsnā mārgaguṇāś caiva tathā bhūmiguṇāś ca ha । ātmarakṣaṇam āśvāsaḥ spaśānāṁ cānvavekṣaṇam ॥

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् । व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥

kalpanā vividhāś cāpi nr̥nāgarathavājinām । vyūhāś ca vividhābhikhyā vicitraṁ yuddhakauśalam ॥

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायनम् । शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥

utpātāś ca nipātāś ca suyuddhaṁ supalāyanam । śastrāṇāṁ pāyanajñānaṁ tathaiva bharatarṣabha ॥

बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम् । पीडनास्कन्दकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥

balavyasanamuktaṁ ca tathaiva balaharṣaṇam । pīḍanāskandakālaś ca bhayakālaś ca pāṇḍava ॥

तथा खातविधानं च योगसंचार एव च । चौराटव्यबलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥

tathā khātavidhānaṁ ca yogasaṁcāra eva ca । caurāṭavyabalaiś cograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam ॥

अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैः । श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥

agnidair garadaiś caiva pratirūpakacārakaiḥ । śreṇimukhyopajāpena vīrudhaś chedanena ca ॥

दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन च । आरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च ॥

dūṣaṇena ca nāgānām āśaṅkājananena ca । ārodhanena bhaktasya pathaś copārjanena ca ॥

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम् । दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥

saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavr̥ddhisamañjasam । dūtasāmarthyayogaś ca rāṣṭrasya ca vivardhanam ॥

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् । अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥

arimadhyasthamitrāṇāṁ samyak coktaṁ prapañcanam । avamardaḥ pratīghātas tathaiva ca balīyasām ॥

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् । शमो व्यायामयोगश्च योगो द्रव्यस्य संचयः ॥

vyavahāraḥ susūkṣmaś ca tathā kaṇṭakaśodhanam । śamo vyāyāmayogaś ca yogo dravyasya saṁcayaḥ ॥

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् । अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्वप्रसङ्गिता ॥

abhr̥tānāṁ ca bharaṇaṁ bhr̥tānāṁ cānvavekṣaṇam । arthakāle pradānaṁ ca vyasaneṣv aprasaṅgitā ॥

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ये । कारणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥

tathā rājaguṇāś caiva senāpatiguṇāś ca ye । kāraṇasya ca kartuś ca guṇadoṣās tathaiva ca ॥

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुजीविनाम् । शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥

duṣṭeṅgitaṁ ca vividhaṁ vr̥ttiś caivānujīvinām । śaṅkitatvaṁ ca sarvasya pramādasya ca varjanam ॥

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् । प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥

alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam । pradānaṁ ca vivr̥ddhasya pātrebhyo vidhivat tathā ॥

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुना । चतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः ॥

visargo ’rthasya dharmārtham arthārthaṁ kāmahetunā । caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ ॥

क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च । दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥

krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca । daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanāny atra caiva ha ॥

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ । कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥

mr̥gayākṣās tathā pānaṁ striyaś ca bharatarṣabha । kāmajāny āhur ācāryāḥ proktānīha svayaṁbhuvā ॥

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव च । आत्मनो निग्रहस्त्यागोऽथार्थदूषणमेव च ॥

vākpāruṣyaṁ tathogratvaṁ daṇḍapāruṣyam eva ca । ātmano nigrahas tyāgo ’thārthadūṣaṇam eva ca ॥

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः । अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥

yantrāṇi vividhāny eva kriyās teṣāṁ ca varṇitāḥ । avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṁ ca bhañjanam ॥

चैत्यद्रुमाणामामर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम् । अपस्करोऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥

caityadrumāṇām āmardo rodhaḥkarmāntanāśanam । apaskaro ’tha gamanaṁ tathopāsyā ca varṇitā ॥

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर । उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥

paṇavānakaśaṅkhānāṁ bherīṇāṁ ca yudhāṁ vara । upārjanaṁ ca dravyāṇāṁ paramarma ca tāni ṣaṭ ॥

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम् । विद्वद्भिरेकीभावश्च प्रातर्होमविधिज्ञता ॥

labdhasya ca praśamanaṁ satāṁ caiva hi pūjanam । vidvadbhir ekībhāvaś ca prātarhomavidhijñatā ॥

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया । आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥

maṅgalālambhanaṁ caiva śarīrasya pratikriyā । āhārayojanaṁ caiva nityam āstikyam eva ca ॥

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः । उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥

ekena ca yathottheyaṁ satyatvaṁ madhurā giraḥ । utsavānāṁ samājānāṁ kriyāḥ ketanajās tathā ॥

प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु च । वृत्तिर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥

pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca । vr̥ttir bharataśārdūla nityaṁ caivānvavekṣaṇam ॥

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् । अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम् ॥

adaṇḍyatvaṁ ca viprāṇāṁ yuktyā daṇḍanipātanam । anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam ॥

रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम् । मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥

rakṣaṇaṁ caiva paurāṇāṁ svarāṣṭrasya vivardhanam । maṇḍalasthā ca yā cintā rājan dvādaśarājikā ॥

द्वासप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा । देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥

dvāsaptatimatiś caiva proktā yā ca svayaṁbhuvā । deśajātikulānāṁ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ ॥

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णितः । उपायश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः ॥

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca mokṣaś cātrānuvarṇitaḥ । upāyaś cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ ॥

मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश्च वर्णितः । दूषणं स्रोतसामत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥

mūlakarmakriyā cātra māyā yogaś ca varṇitaḥ । dūṣaṇaṁ srotasām atra varṇitaṁ ca sthirāmbhasām ॥

यैर्यैरुपायैर्लोकश्च न चलेदार्यवर्त्मनः । तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽनुवर्णितम् ॥

yair yair upāyair lokaś ca na caled āryavartmanaḥ । tat sarvaṁ rājaśārdūla nītiśāstre ’nuvarṇitam ॥

एतत्कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः । देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥

etat kr̥tvā śubhaṁ śāstraṁ tataḥ sa bhagavān prabhuḥ । devān uvāca saṁhr̥ṣṭaḥ sarvāñ śakrapurogamān ॥

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च । नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता ॥

upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca । navanītaṁ sarasvatyā buddhir eṣā prabhāvitā ॥

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका । निग्रहानुग्रहरता लोकाननु चरिष्यति ॥

daṇḍena sahitā hy eṣā lokarakṣaṇakārikā । nigrahānugraharatā lokān anu cariṣyati ॥

दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्युत । दण्डनीतिरिति प्रोक्ता त्रीँल्लोकाननुवर्तते ॥

daṇḍena nīyate ceyaṁ daṇḍaṁ nayati cāpy uta । daṇḍanītir iti proktā trīm̐l lokān anuvartate ॥

षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु । महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ॥

ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyaty agre mahātmasu । mahattvāt tasya daṇḍasya nītir vispaṣṭalakṣaṇā ॥

नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् । आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ॥

nayacāraś ca vipulo yena sarvam idaṁ tatam । āgamaś ca purāṇānāṁ maharṣīṇāṁ ca saṁbhavaḥ ॥

तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिर । सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ॥

tīrthavaṁśaś ca vaṁśaś ca nakṣatrāṇāṁ yudhiṣṭhira । sakalaṁ cāturāśramyaṁ cāturhotraṁ tathaiva ca ॥

चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम् । इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ॥

cāturvarṇyaṁ tathaivātra cāturvedyaṁ ca varṇitam । itihāsopavedāś ca nyāyaḥ kr̥tsnaś ca varṇitaḥ ॥

तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः । वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ॥

tapo jñānam ahiṁsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ । vr̥ddhopasevā dānaṁ ca śaucam utthānam eva ca ॥

सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् । भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ॥

sarvabhūtānukampā ca sarvam atropavarṇitam । bhuvi vācogataṁ yac ca tac ca sarvaṁ samarpitam ॥

तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतदसंशयम् । धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥

tasmin paitāmahe śāstre pāṇḍavaitad asaṁśayam । dharmārthakāmamokṣāś ca sakalā hy atra śabditāḥ ॥

ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः । बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥

tatas tāṁ bhagavān nītiṁ pūrvaṁ jagrāha śaṁkaraḥ । bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇur umāpatiḥ ॥

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः । संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम् ॥

yugānām āyuṣo hrāsaṁ vijñāya bhagavāñ śivaḥ । saṁcikṣepa tataḥ śāstraṁ mahārthaṁ brahmaṇā kr̥tam ॥

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत । दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥

vaiśālākṣam iti proktaṁ tad indraḥ pratyapadyata । daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ ॥

भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः । सहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ॥

bhagavān api tac chāstraṁ saṁcikṣepa puraṁdaraḥ । sahasraiḥ pañcabhis tāta yad uktaṁ bāhudantakam ॥

अध्यायानां सहस्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः । संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते ॥

adhyāyānāṁ sahasrais tu tribhir eva br̥haspatiḥ । saṁcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṁ tad ucyate ॥

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् । तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः ॥

adhyāyānāṁ sahasreṇa kāvyaḥ saṁkṣepam abravīt । tac chāstram amitaprajño yogācāryo mahātapāḥ ॥

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः । संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव ॥

evaṁ lokānurodhena śāstram etan maharṣibhiḥ । saṁkṣiptam āyur vijñāya martyānāṁ hrāsi pāṇḍava ॥

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् । एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश ॥

atha devāḥ samāgamya viṣṇum ūcuḥ prajāpatim । eko yo ’rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṁ taṁ vai samādiśa ॥

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः । तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥

tataḥ saṁcintya bhagavān devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ । taijasaṁ vai virajasaṁ so ’sr̥jan mānasaṁ sutam ॥

विरजास्तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत । न्यासायैवाभवद्बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥

virajās tu mahābhāga vibhutvaṁ bhuvi naicchata । nyāsāyaivābhavad buddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava ॥

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत् । कर्दमस्तस्य च सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥

kīrtimāṁs tasya putro ’bhūt so ’pi pañcātigo ’bhavat । kardamas tasya ca sutaḥ so ’py atapyan mahat tapaḥ ॥

प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतः । प्रजानां रक्षिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥

prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ । prajānāṁ rakṣitā sādhur daṇḍanītiviśāradaḥ ॥

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानधिगम्य वै । अभिपेदे महीराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥

anaṅgaputro ’tibalo nītimān adhigamya vai । abhipede mahīrājyam athendriyavaśo ’bhavat ॥

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम मानसी । प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥

mr̥tyos tu duhitā rājan sunīthā nāma mānasī । prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venam ajījanat ॥

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् । मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुरृषयो ब्रह्मवादिनः ॥

taṁ prajāsu vidharmāṇaṁ rāgadveṣavaśānugam । mantrapūtaiḥ kuśair jaghnur r̥ṣayo brahmavādinaḥ ॥

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतः । ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि ॥

mamanthur dakṣiṇaṁ corum r̥ṣayas tasya mantrataḥ । tato ’sya vikr̥to jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi ॥

दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः । निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥

dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kr̥ṣṇamūrdhajaḥ । niṣīdety evam ūcus tam r̥ṣayo brahmavādinaḥ ॥

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः । ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥

tasmān niṣādāḥ saṁbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ । ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ ॥

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः । ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः ॥

bhūyo ’sya dakṣiṇaṁ pāṇiṁ mamanthus te maharṣayaḥ । tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ ॥

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः । वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥

kavacī baddhanistriṁśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ । vedavedāṅgavic caiva dhanurvede ca pāragaḥ ॥

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् । ततः स प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षींस्तानुवाच ह ॥

taṁ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājan narottamam । tataḥ sa prāñjalir vainyo maharṣīṁs tān uvāca ha ॥

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनी । अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥

susūkṣmā me samutpannā buddhir dharmārthadarśinī । anayā kiṁ mayā kāryaṁ tan me tattvena śaṁsata ॥

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् । तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥

yan māṁ bhavanto vakṣyanti kāryam arthasamanvitam । tad ahaṁ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā ॥

तमूचुरथ देवास्ते ते चैव परमर्षयः । नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥

tam ūcur atha devās te te caiva paramarṣayaḥ । niyato yatra dharmo vai tam aśaṅkaḥ samācara ॥

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु । कामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥

priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu । kāmakrodhau ca lobhaṁ ca mānaṁ cotsr̥jya dūrataḥ ॥

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः । निग्राह्यस्ते स बाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षतः ॥

yaś ca dharmāt pravicalel loke kaś cana mānavaḥ । nigrāhyas te sa bāhubhyāṁ śaśvad dharmam avekṣataḥ ॥

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा । पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥

pratijñāṁ cādhirohasva manasā karmaṇā girā । pālayiṣyāmy ahaṁ bhaumaṁ brahma ity eva cāsakr̥t ॥

यश्चात्र धर्मनीत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः । तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥

yaś cātra dharmanīty ukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ । tam aśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadā cana ॥

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो । लोकं च संकरात्कृत्स्नात्त्रातास्मीति परंतप ॥

adaṇḍyā me dvijāś ceti pratijānīṣva cābhibho । lokaṁ ca saṁkarāt kr̥tsnāt trātāsmīti paraṁtapa ॥

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् । ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥

vainyas tatas tān uvāca devān r̥ṣipurogamān । brāhmaṇā me sahāyāś ced evam astu surarṣabhāḥ ॥

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः । पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥

evam astv iti vainyas tu tair ukto brahmavādibhiḥ । purodhāś cābhavat tasya śukro brahmamayo nidhiḥ ॥

मन्त्रिणो वालखिल्यास्तु सारस्वत्यो गणो ह्यभूत् । महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥

mantriṇo vālakhilyās tu sārasvatyo gaṇo hy abhūt । maharṣir bhagavān gargas tasya sāṁvatsaro ’bhavat ॥

आत्मनाष्टम इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषु । उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥

ātmanāṣṭama ity eva śrutir eṣā parā nr̥ṣu । utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau ॥

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुपपादयत् । वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति ह नः श्रुतम् ॥

samatāṁ vasudhāyāś ca sa samyag upapādayat । vaiṣamyaṁ hi paraṁ bhūmer āsīd iti ha naḥ śrutam ॥

स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह । ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥

sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha । r̥ṣibhiś ca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ ॥

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव । सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥

taṁ sākṣāt pr̥thivī bheje ratnāny ādāya pāṇḍava । sāgaraḥ saritāṁ bhartā himavāṁś cācalottamaḥ ॥

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्य युधिष्ठिर । रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥

śakraś ca dhanam akṣayyaṁ prādāt tasya yudhiṣṭhira । rukmaṁ cāpi mahāmeruḥ svayaṁ kanakaparvataḥ ॥

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः । धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥

yakṣarākṣasabhartā ca bhagavān naravāhanaḥ । dharme cārthe ca kāme ca samarthaṁ pradadau dhanam ॥

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा । प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डव । न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा ॥

hayā rathāś ca nāgāś ca koṭiśaḥ puruṣās tathā । prādurbabhūvur vainyasya cintanād eva pāṇḍava । na jarā na ca durbhikṣaṁ nādhayo vyādhayas tathā ॥

सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात्कदाचन । भयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात् ॥

sarīsr̥pebhyaḥ stenebhyo na cānyonyāt kadā cana । bhayam utpadyate tatra tasya rājño ’bhirakṣaṇāt ॥

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च । यक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥

teneyaṁ pr̥thivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca । yakṣarākṣasanāgaiś cāpīpsitaṁ yasya yasya yat ॥

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना । रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥

tena dharmottaraś cāyaṁ kr̥to loko mahātmanā । rañjitāś ca prajāḥ sarvās tena rājeti śabdyate ॥

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते । प्रथिता धनतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥

brāhmaṇānāṁ kṣatatrāṇāt tataḥ kṣatriya ucyate । prathitā dhanataś ceyaṁ pr̥thivī sādhubhiḥ smr̥tā ॥

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः । नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति पार्थिव ॥

sthāpanaṁ cākarod viṣṇuḥ svayam eva sanātanaḥ । nātivartiṣyate kaś cid rājaṁs tvām iti pārthiva ॥

तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम् । देववन्नरदेवानां नमते यज्जगन्नृप ॥

tapasā bhagavān viṣṇur āviveśa ca bhūmipam । devavan naradevānāṁ namate yaj jagan nr̥pa ॥

दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर । नाधर्षयत्ततः कश्चिच्चारनित्याच्च दर्शनात् ॥

daṇḍanītyā ca satataṁ rakṣitaṁ taṁ nareśvara । nādharṣayat tataḥ kaś cic cāranityāc ca darśanāt ॥

आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः । को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥

ātmanā karaṇaiś caiva samasyeha mahīkṣitaḥ । ko hetur yad vaśe tiṣṭhel loko daivād r̥te guṇāt ॥

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा । श्रीः संभूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः ॥

viṣṇor lalāṭāt kamalaṁ sauvarṇam abhavat tadā । śrīḥ saṁbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ ॥

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डव । अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥

śriyaḥ sakāśād arthaś ca jāto dharmeṇa pāṇḍava । atha dharmas tathaivārthaḥ śrīś ca rājye pratiṣṭhitā ॥

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् । पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिवशानुगः ॥

sukr̥tasya kṣayāc caiva svarlokād etya medinīm । pārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ ॥

महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि । बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥

mahattvena ca saṁyukto vaiṣṇavena naro bhuvi । buddhyā bhavati saṁyukto māhātmyaṁ cādhigacchati ॥

स्थापनामथ देवानां न कश्चिदतिवर्तते । तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदनुविधीयते ॥

sthāpanām atha devānāṁ na kaś cid ativartate । tiṣṭhaty ekasya ca vaśe taṁ ced anuvidhīyate ॥

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते । तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठति ॥

śubhaṁ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate । tulyasyaikasya yasyāyaṁ loko vacasi tiṣṭhati ॥

यो ह्यस्य मुखमद्राक्षीत्सोम्य सोऽस्य वशानुगः । सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥

yo hy asya mukham adrākṣīt somya so ’sya vaśānugaḥ । subhagaṁ cārthavantaṁ ca rūpavantaṁ ca paśyati ॥

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः । देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशां पते ॥

tato jagati rājendra satataṁ śabditaṁ budhaiḥ । devāś ca naradevāś ca tulyā iti viśāṁ pate ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु । कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ mahattvaṁ prati rājasu । kārtsnyena bharataśreṣṭha kim anyad iha vartatām ॥