Adhyāya 55

वैशंपायन उवाच । अथाब्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः । हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्मनसी मम । तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । athābravīn mahātejā vākyaṁ kauravanandanaḥ । hanta dharmān pravakṣyāmi dr̥ḍhe vāṅmanasī mama । tava prasādād govinda bhūtātmā hy asi śāśvataḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु मां राजा धर्मान्समनुपृच्छतु । एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चानघ ॥

yudhiṣṭhiras tu māṁ rājā dharmān samanupr̥cchatu । evaṁ prīto bhaviṣyāmi dharmān vakṣyāmi cānagha ॥

यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि । अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

yasmin rājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani । ahr̥ṣyann r̥ṣayaḥ sarve sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम् । यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

sarveṣāṁ dīptayaśasāṁ kurūṇāṁ dharmacāriṇām । yasya nāsti samaḥ kaś cit sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा । यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

dhr̥tir damo brahmacaryaṁ kṣamā dharmaś ca nityadā । yasminn ojaś ca tejaś ca sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः । यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

satyaṁ dānaṁ tapaḥ śaucaṁ śāntir dākṣyam asaṁbhramaḥ । yasminn etāni sarvāṇi sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात् । कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

yo na kāmān na saṁrambhān na bhayān nārthakāraṇāt । kuryād adharmaṁ dharmātmā sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितोपाश्रितांश्च यः । संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

saṁbandhino ’tithīn bhr̥tyān saṁśritopāśritāṁś ca yaḥ । saṁmānayati satkr̥tya sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः । यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo ’tithipriyaḥ । yo dadāti satāṁ nityaṁ sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा । शान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥

ijyādhyayananityaś ca dharme ca nirataḥ sadā । śāntaḥ śrutarahasyaś ca sa māṁ pr̥cchatu pāṇḍavaḥ ॥

वासुदेव उवाच । लज्जया परयोपेतो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः । अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥

vāsudeva uvāca । lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ । abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṁ nopasarpati ॥

लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशां पते । अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥

lokasya kadanaṁ kr̥tvā lokanātho viśāṁ pate । abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṁ nopasarpati ॥

पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान् । अर्घ्यार्हानिषुभिर्हत्वा भवन्तं नोपसर्पति ॥

pūjyān mānyāṁś ca bhaktāṁś ca gurūn saṁbandhibāndhavān । arghyārhān iṣubhir hatvā bhavantaṁ nopasarpati ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः । क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम् ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇānāṁ yathā dharmo dānam adhyayanaṁ tapaḥ । kṣatriyāṇāṁ tathā kr̥ṣṇa samare dehapātanam ॥

पितॄन्पितामहान्पुत्रान्गुरून्संबन्धिबान्धवान् । मिथ्याप्रवृत्तान्यः संख्ये निहन्याद्धर्म एव सः ॥

pitr̥̄n pitāmahān putrān gurūn saṁbandhibāndhavān । mithyāpravr̥ttān yaḥ saṁkhye nihanyād dharma eva saḥ ॥

समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव । निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित् ॥

samayatyāgino lubdhān gurūn api ca keśava । nihanti samare pāpān kṣatriyo yaḥ sa dharmavit ॥

आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना । धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत् ॥

āhūtena raṇe nityaṁ yoddhavyaṁ kṣatrabandhunā । dharmyaṁ svargyaṁ ca lokyaṁ ca yuddhaṁ hi manur abravīt ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मराजो युधिष्ठिरः । विनीतवदुपागम्य तस्थौ संदर्शनेऽग्रतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । vinītavad upāgamya tasthau saṁdarśane ’grataḥ ॥

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चाभिननन्द तम् । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा ॥

athāsya pādau jagrāha bhīṣmaś cābhinananda tam । mūrdhni cainam upāghrāya niṣīdety abravīt tadā ॥

तमुवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम् । पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम ॥

tam uvācātha gāṅgeya r̥ṣabhaḥ sarvadhanvinām । pr̥ccha māṁ tāta visrabdhaṁ mā bhais tvaṁ kurusattama ॥