Adhyāya 36

व्यास उवाच । तपसा कर्मभिश्चैव प्रदानेन च भारत । पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते ॥

vyāsa uvāca । tapasā karmabhiś caiva pradānena ca bhārata । punāti pāpaṁ puruṣaḥ pūtaś cen na pravartate ॥

एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत् । कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः ॥

ekakālaṁ tu bhuñjānaś caran bhaikṣaṁ svakarmakr̥t । kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ ॥

अनसूयुरधःशायी कर्म लोके प्रकाशयन् । पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते ॥

anasūyur adhaḥśāyī karma loke prakāśayan । pūrṇair dvādaśabhir varṣair brahmahā vipramucyate ॥

षड्भिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः । मासे मासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते ॥

ṣaḍbhir varṣaiḥ kr̥cchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ । māse māse samaśnaṁs tu tribhir varṣaiḥ pramucyate ॥

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः । तथैवोपरमन्राजन्स्वल्पेनापि प्रमुच्यते ॥

saṁvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṁśayaḥ । tathaivoparaman rājan svalpenāpi pramucyate ॥

क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः । ये चास्यावभृथे स्नान्ति केचिदेवंविधा नराः ॥

kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṁśayaḥ । ye cāsyāvabhr̥the snānti ke cid evaṁvidhā narāḥ ॥

ते सर्वे पूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः । ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥

te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ । brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā ॥

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयन् । ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च ॥

gavāṁ śatasahasraṁ tu pātrebhyaḥ pratipādayan । brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca ॥

कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम् । दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते ॥

kapilānāṁ sahasrāṇi yo dadyāt pañcaviṁśatim । dogdhrīṇāṁ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate ॥

गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये । साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥

gosahasraṁ savatsānāṁ dogdhrīṇāṁ prāṇasaṁśaye । sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt ॥

शतं वै यस्तु काम्बोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते ॥

śataṁ vai yas tu kāmbojān brāhmaṇebhyaḥ prayacchati । niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpāt pramucyate ॥

मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत । न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते ॥

manorathaṁ tu yo dadyād ekasmā api bhārata । na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāt pramucyate ॥

सुरापानं सकृत्पीत्वा योऽग्निवर्णां पिबेद्द्विजः । स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च ॥

surāpānaṁ sakr̥t pītvā yo ’gnivarṇāṁ pibed dvijaḥ । sa pāvayaty athātmānam iha loke paratra ca ॥

मेरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन् । महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

meruprapātaṁ prapatañ jvalanaṁ vā samāviśan । mahāprasthānam ātiṣṭhan mucyate sarvakilbiṣaiḥ ॥

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः । समितिं ब्राह्मणैर्गच्छेदिति वै ब्राह्मणी श्रुतिः ॥

br̥haspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ । samitiṁ brāhmaṇair gacched iti vai brāhmaṇī śrutiḥ ॥

भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः । पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः शुध्यते नरः ॥

bhūmipradānaṁ kuryād yaḥ surāṁ pītvā vimatsaraḥ । punar na ca pibed rājan saṁskr̥taḥ śudhyate naraḥ ॥

गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमधिसंविशेत् । पाणावाधाय वा शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः ॥

gurutalpī śilāṁ taptām āyasīm adhisaṁviśet । pāṇāv ādhāya vā śephaṁ pravrajed ūrdhvadarśanaḥ ॥

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात् । कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं स्त्रियः ॥

śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo ’śubhāt । karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṁvatsaraṁ striyaḥ ॥

महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु । गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात् ॥

mahāvrataṁ cared yas tu dadyāt sarvasvam eva tu । gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyet karmaṇo ’śubhāt ॥

अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा । उपहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥

anr̥tenopacartā ca pratiroddhā guros tathā । upahr̥tya priyaṁ tasmai tasmāt pāpāt pramucyate ॥

अवकीर्णिनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । खरचर्मवासाः षण्मासं तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥

avakīrṇinimittaṁ tu brahmahatyāvrataṁ caret । kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsaṁ tathā mucyeta kilbiṣāt ॥

परदारापहारी च परस्यापहरन्वसु । संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥

paradārāpahārī ca parasyāpaharan vasu । saṁvatsaraṁ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt ॥

स्तेयं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु । विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥

steyaṁ tu yasyāpaharet tasmai dadyāt samaṁ vasu । vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt ॥

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण स्वभ्यस्तेन दशावरम् । परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिश्च भारत ॥

kr̥cchrād dvādaśarātreṇa svabhyastena daśāvaram । parivettā bhavet pūtaḥ parivittiś ca bhārata ॥

निवेश्यं तु भवेत्तेन सदा तारयिता पितॄन् । न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते ॥

niveśyaṁ tu bhavet tena sadā tārayitā pitr̥̄n । na tu striyā bhaved doṣo na tu sā tena lipyate ॥

भजने ह्यृतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते । स्त्रियस्तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः ॥

bhajane hy r̥tunā śuddhaṁ cāturmāsyaṁ vidhīyate । striyas tena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ ॥

स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापैर्नोपगम्या हि जानता । रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा ॥

striyas tv āśaṅkitāḥ pāpair nopagamyā hi jānatā । rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṁ yathā ॥

चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणानां विधीयते । पादावकृष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते ॥

catuṣpāt sakalo dharmo brāhmaṇānāṁ vidhīyate । pādāvakr̥ṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate ॥

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते । विद्यादेवंविधेनैषां गुरुलाघवनिश्चयम् ॥

tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate । vidyād evaṁvidhenaiṣāṁ gurulāghavaniścayam ॥

तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्त्वेतरान्बहून् । त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयेन्नरः ॥

tiryagyonivadhaṁ kr̥tvā drumāṁś chittvetarān bahūn । trirātraṁ vāyubhakṣaḥ syāt karma ca prathayen naraḥ ॥

अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते । आर्द्रवस्त्रेण षण्मासं विहार्यं भस्मशायिना ॥

agamyāgamane rājan prāyaścittaṁ vidhīyate । ārdravastreṇa ṣaṇmāsaṁ vihāryaṁ bhasmaśāyinā ॥

एष एव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत् । ब्राह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः ॥

eṣa eva tu sarveṣām akāryāṇāṁ vidhir bhavet । brāhmaṇoktena vidhinā dr̥ṣṭāntāgamahetubhiḥ ॥

सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः । अहिंस्रोऽमन्दकोऽजल्पन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

sāvitrīm apy adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ । ahiṁsro ’mandako ’jalpan mucyate sarvakilbiṣaiḥ ॥

अहःसु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशि स्वपेत् । त्रिरह्नस्त्रिर्निशायाश्च सवासा जलमाविशेत् ॥

ahaḥsu satataṁ tiṣṭhed abhyākāśaṁ niśi svapet । trir ahnas trir niśāyāś ca savāsā jalam āviśet ॥

स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्व्रतान्वितः । पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः ॥

strīśūdrapatitāṁś cāpi nābhibhāṣed vratānvitaḥ । pāpāny ajñānataḥ kr̥tvā mucyed evaṁvrato dvijaḥ ॥

शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकः । अतिरिच्येत्तयोर्यत्तु तत्कर्ता लभते फलम् ॥

śubhāśubhaphalaṁ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ । atiricyet tayor yat tu tat kartā labhate phalam ॥

तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम् । वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान् ॥

tasmād dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṁ phalam । vardhayed aśubhaṁ kr̥tvā yathā syād atirekavān ॥

कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम् । दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥

kuryāc chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām । dadyān nityaṁ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt ॥

अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम् । महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

anurūpaṁ hi pāpasya prāyaścittam udāhr̥tam । mahāpātakavarjaṁ tu prāyaścittaṁ vidhīyate ॥

भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च । अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानते ॥

bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca । ajñānajñānayo rājan vihitāny anujānate ॥

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत । अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते ॥

jānatā tu kr̥taṁ pāpaṁ guru sarvaṁ bhavaty uta । ajñānāt skhalite doṣe prāyaścittaṁ vidhīyate ॥

शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम् । आस्तिके श्रद्दधाने तु विधिरेष विधीयते ॥

śakyate vidhinā pāpaṁ yathoktena vyapohitum । āstike śraddadhāne tu vidhir eṣa vidhīyate ॥

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन । दम्भदोषप्रधानेषु विधिरेष न दृश्यते ॥

nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana । dambhadoṣapradhāneṣu vidhir eṣa na dr̥śyate ॥

शिष्टाचारश्च शिष्टश्च धर्मो धर्मभृतां वर । सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्य चेह सुखार्थिना ॥

śiṣṭācāraś ca śiṣṭaś ca dharmo dharmabhr̥tāṁ vara । sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā ॥

स राजन्मोक्ष्यसे पापात्तेन पूर्वेण हेतुना । त्राणार्थं वा वधेनैषामथ वा नृपकर्मणा ॥

sa rājan mokṣyase pāpāt tena pūrveṇa hetunā । trāṇārthaṁ vā vadhenaiṣām atha vā nr̥pakarmaṇā ॥

अथ वा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि । मा त्वेवानार्यजुष्टेन कर्मणा निधनं गमः ॥

atha vā te ghr̥ṇā kā cit prāyaścittaṁ cariṣyasi । mā tv evānāryajuṣṭena karmaṇā nidhanaṁ gamaḥ ॥