Adhyāya 329

अर्जुन उवाच । अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ । एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥

arjuna uvāca । agnīṣomau kathaṁ pūrvam ekayonī pravartitau । eṣa me saṁśayo jātas taṁ chindhi madhusūdana ॥

श्रीभगवानुवाच । हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन । आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥

śrībhagavān uvāca । hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṁ pāṇḍunandana । ātmatejodbhavaṁ pārtha śr̥ṇuṣvaikamanā mama ॥

संप्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते । अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे । ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके । तम इत्येवाभिभूतेऽसंज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते । नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते । एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसंभवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात् । अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥

saṁprakṣālanakāle ’tikrānte caturthe yugasahasrānte । avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame । jyotirdharaṇivāyurahite ’ndhe tamasi jalaikārṇave loke । tama ity evābhibhūte ’saṁjñake ’dvitīye pratiṣṭhite । naiva rātryāṁ na divase na sati nāsati na vyakte nāvyakte vyavasthite । etasyām avasthāyāṁ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṁbhavāt satyād ahiṁsrāl lalāmād vividhapravr̥ttiviśeṣāt । akṣayād ajarāmarād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ ॥

निदर्शनमपि ह्यत्र भवति । नासीदहो न रात्रिरासीत् । न सदासीन्नासदासीत् । तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम् । सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥

nidarśanam api hy atra bhavati । nāsīd aho na rātrir āsīt । na sad āsīn nāsad āsīt । tama eva purastād abhavad viśvarūpam । sā viśvasya jananīty evam asyārtho ’nubhāṣyate ॥

तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज । ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत् । यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः । योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम् । कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा । ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम् । दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि । भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति ॥

tasyedānīṁ tamaḥsaṁbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisr̥kṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja । tato bhūtasarge pravr̥tte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat । yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ । yo ’gnis tat kṣatraṁ kṣatrād brahma balavattaram । kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā । brāhmaṇebhyaḥ paraṁ bhūtaṁ notpannapūrvam । dīpyamāne ’gnau juhotīti kr̥tvā bravīmi । bhūtasargaḥ kr̥to brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṁ dhāryata iti ॥

मन्त्रवादोऽपि हि भवति । त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम् । हितो देवेभिर्मानुषे जने इति । निदर्शनं चात्र भवति । विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति । हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति । अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता । स चाग्निर्ब्रह्म ॥

mantravādo ’pi hi bhavati । tvam agne yajñānāṁ hotā viśveṣām । hito devebhir mānuṣe jane iti । nidarśanaṁ cātra bhavati । viśveṣām agne yajñānāṁ hoteti । hito devair mānuṣair jagata iti । agnir hi yajñānāṁ hotā kartā । sa cāgnir brahma ॥

न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति । न विना पुरुषं तपः संभवति । हविर्मन्त्राणां संपूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः । ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च । ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः । तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति । यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥

na hy r̥te mantrād dhavanam asti । na vinā puruṣaṁ tapaḥ saṁbhavati । havir mantrāṇāṁ saṁpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ । ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca । brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ । tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti । yajñā devāṁs tarpayanti devāḥ pr̥thivīṁ bhāvayanti ॥

शतपथे हि ब्राह्मणं भवति । अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति । एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति । अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति । अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥

śatapathe hi brāhmaṇaṁ bhavati । agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṁ juhoti । evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṁso ’gniṁ bhāvayanti । agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati । api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti ॥

विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् । ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥

viśvaṁ brahmāsr̥jat pūrvaṁ sarvādir niravaskaram । brahmaghoṣair divaṁ tiṣṭhanty amarā brahmayonayaḥ ॥

ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च । धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥

brāhmaṇānāṁ matir vākyaṁ karma śraddhā tapāṁsi ca । dhārayanti mahīṁ dyāṁ ca śaityād vāry amr̥taṁ yathā ॥

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥

nāsti satyāt paro dharmo nāsti mātr̥samo guruḥ । brāhmaṇebhyaḥ paraṁ nāsti pretya ceha ca bhūtaye ॥

नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा; न गर्गरो मथ्यते संप्रदाने । अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥

naiṣām ukṣā vardhate nota vāhā; na gargaro mathyate saṁpradāne । apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; yeṣāṁ rāṣṭre brāhmaṇā vr̥ttihīnāḥ ॥

वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः । वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः । इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥

vedapurāṇetihāsaprāmāṇyān nārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāś ca brāhmaṇāḥ । vāksamakālaṁ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṁ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaś ca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ । itthaṁ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayam evotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigr̥hītāś ca ॥

अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः । कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप । अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः । क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥

ahalyādharṣaṇanimittaṁ hi gautamād dhariśmaśrutām indraḥ prāptaḥ । kauśikanimittaṁ cendro muṣkaviyogaṁ meṣavr̥ṣaṇatvaṁ cāvāpa । aśvinor grahapratiṣedhodyatavajrasya puraṁdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ । kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyas tapasā cātmānaṁ saṁyojya netrākr̥tir anyā lalāṭe rudrasyotpāditā ॥

त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः । ततः प्रादुर्भूता भुजगाः । तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः । पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायंभुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥

tripuravadhārthaṁ dīkṣām abhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkr̥tya prayuktāḥ । tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ । tair asya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatām upanītaḥ । pūrve ca manvantare svāyaṁbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇān nīlakaṇṭhatvam eva vā ॥

अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः । अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध । यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसंकीर्णाः कलुषीभवतेति । तदाप्रभृत्यापो यादोभिः संकीर्णाः संवृत्ताः ॥

amr̥totpādane puraścaraṇatām upagatasyāṅgiraso br̥haspater upaspr̥śato na prasādaṁ gatavatyaḥ kilāpaḥ । atha br̥haspatir apāṁ cukrodha । yasmān mamopaspr̥śataḥ kaluṣībhūtā na prasādam upagatās tasmād adyaprabhr̥ti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṁkīrṇāḥ kaluṣībhavateti । tadāprabhr̥ty āpo yādobhiḥ saṁkīrṇāḥ saṁvr̥ttāḥ ॥

विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् । स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥

viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo ’surāṇām । sa pratyakṣaṁ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asurebhyaḥ ॥

अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त । हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम् । ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः । तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥

atha hiraṇyakaśipuṁ puraskr̥tya viśvarūpamātaraṁ svasāram asurā varam ayācanta । he svasar ayaṁ te putras tvāṣṭro viśvarūpas triśirā devānāṁ purohitaḥ pratyakṣaṁ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asmākam । tato devā vardhante vayaṁ kṣīyāmaḥ । tad enaṁ tvaṁ vārayitum arhasi tathā yathāsmān bhajed iti ॥

अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच । पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि । नार्हस्येवं कर्तुमिति । स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा संपूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥

atha viśvarūpaṁ nandanavanam upagataṁ mātovāca । putra kiṁ parapakṣavardhanas tvaṁ mātulapakṣaṁ nāśayasi । nārhasy evaṁ kartum iti । sa viśvarūpo mātur vākyam anatikramaṇīyam iti matvā saṁpūjya hiraṇyakaśipum agāt ॥

हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् । यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति । तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥

hairaṇyagarbhāc ca vasiṣṭhād dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṁ prāptavān । yasmāt tvayānyo vr̥to hotā tasmād asamāptayajñas tvam apūrvāt sattvajātād vadhaṁ prāpsyasīti । tacchāpadānād dhiraṇyakaśipuḥ prāptavān vadham ॥

विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् । तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज । ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् । सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥

viśvarūpo mātr̥pakṣavardhano ’tyarthaṁ tapasy abhavat । tasya vratabhaṅgārtham indro bahvīḥ śrīmatyo ’psaraso niyuyoja । tāś ca dr̥ṣṭvā manaḥ kṣubhitaṁ tasyābhavat tāsu cāpsaraḥsu nacirād eva sakto ’bhavat । saktaṁ cainaṁ jñātvāpsarasa ūcur gacchāmahe vayaṁ yathāgatam iti ॥

क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति । तास्तमब्रुवन् । वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥

kva gamiṣyatha āsyatāṁ tāvan mayā saha śreyo bhaviṣyatīti । tās tam abruvan । vayaṁ devastriyo ’psarasa indraṁ varadaṁ purā prabhaviṣṇuṁ vr̥ṇīmaha iti ॥

अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति । ततो मन्त्राञ्जजाप । तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः । एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान् । अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥

atha tā viśvarūpo ’bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti । tato mantrāñ jajāpa । tair mantraiḥ prāvardhata triśirāḥ । ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhir yajñeṣu suhutaṁ somaṁ papāv ekenāpa ekena sendrān devān । athendras taṁ vivardhamānaṁ somapānāpyāyitasarvagātraṁ dr̥ṣṭvā cintām āpede ॥

देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च । विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते । वयमभागाः संवृत्ताः । असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः । तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥

devāś ca te sahendreṇa brahmāṇam abhijagmur ūcuś ca । viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate । vayam abhāgāḥ saṁvr̥ttāḥ । asurapakṣo vardhate vayaṁ kṣīyāmaḥ । tad arhasi no vidhātuṁ śreyo yad anantaram iti ॥

तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः । स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात् । तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥

tān brahmovāca r̥ṣir bhārgavas tapas tapyate dadhīcaḥ । sa yācyatāṁ varaṁ yathā kalevaraṁ jahyāt । tasyāsthibhir vajraṁ kriyatām iti ॥

देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे । सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति । तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् । यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति । ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति । अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥

devās tatrāgacchan yatra dadhīco bhagavān r̥ṣis tapas tepe । sendrā devās tam abhigamyocur bhagavaṁs tapasaḥ kuśalam avighnaṁ ceti । tān dadhīca uvāca svāgataṁ bhavadbhyaḥ kiṁ kriyatām । yad vakṣyatha tat kariṣyāmīti । te tam abruvañ śarīraparityāgaṁ lokahitārthaṁ bhagavān kartum arhatīti । atha dadhīcas tathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṁ samādhāya śarīraparityāgaṁ cakāra ॥

तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता संगृह्य वज्रमकरोत् । तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसंभूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान । शिरसां चास्य छेदनमकरोत् । तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसंभवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान ॥

tasya paramātmany avasr̥te tāny asthīni dhātā saṁgr̥hya vajram akarot । tena vajreṇābhedyenāpradhr̥ṣyeṇa brahmāsthisaṁbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṁ jaghāna । śirasāṁ cāsya chedanam akarot । tasmād anantaraṁ viśvarūpagātramathanasaṁbhavaṁ tvaṣṭrotpāditam evāriṁ vr̥tram indro jaghāna ॥

तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु संभवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे । तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥

tasyāṁ dvaidhībhūtāyāṁ brahmavadhyāyāṁ bhayād indro devarājyaṁ parityajya apsu saṁbhavāṁ śītalāṁ mānasasarogatāṁ nalinīṁ prapede । tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṁ praviveśa ॥

अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव । देवान्रजस्तमश्चाविवेश । मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् । रक्षांसि प्रादुरभवन् । ब्रह्म चोत्सादनं जगाम । अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥

atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṁ babhūva । devān rajas tamaś cāviveśa । mantrā na prāvartanta maharṣīṇām । rakṣāṁsi prādurabhavan । brahma cotsādanaṁ jagāma । anindrāś cābalā lokāḥ supradhr̥ṣyā babhūvuḥ ॥

अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः । नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव । अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥

atha devā r̥ṣayaś cāyuṣaḥ putraṁ nahuṣaṁ nāma devarājatve ’bhiṣiṣicuḥ । nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṁ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṁ pālayāṁ babhūva । atha lokāḥ prakr̥tim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ ॥

अथोवाच नहुषः । सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति । स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् । सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति । तं शची प्रत्युवाच । प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च । नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥

athovāca nahuṣaḥ । sarvaṁ māṁ śakropabhuktam upasthitam r̥te śacīm iti । sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām । subhage ’ham indro devānāṁ bhajasva mām iti । taṁ śacī pratyuvāca । prakr̥tyā tvaṁ dharmavatsalaḥ somavaṁśodbhavaś ca । nārhasi parapatnīdharṣaṇaṁ kartum iti ॥

तामथोवाच नहुषः । ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया । अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति । सा तमुवाच । अस्ति मम किंचिद्व्रतमपर्यवसितम् । तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति । स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥

tām athovāca nahuṣaḥ । aindraṁ padam adhyāsyate mayā । aham indrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaś cit tvam indrabhukteti । sā tam uvāca । asti mama kiṁ cid vratam aparyavasitam । tasyāvabhr̥the tvām upagamiṣyāmi kaiś cid evāhobhir iti । sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma ॥

अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् । स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच । अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय । सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥

atha śacī duḥkhaśokārtā bhartr̥darśanalālasā nahuṣabhayagr̥hītā br̥haspatim upāgacchat । sa ca tām abhigatāṁ dr̥ṣṭvaiva dhyānaṁ praviśya bhartr̥kāryatatparāṁ jñātvā br̥haspatir uvāca । anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṁ varadām upaśrutim āhvaya । sā tavendraṁ darśayiṣyatīti ॥

साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् । सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात् । उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता । किं ते प्रियं करवाणीति । तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति । सैनां मानसं सरोऽनयत् । तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥

sātha mahāniyamam āsthitā devīṁ varadām upaśrutiṁ mantrair āhvayat । sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt । uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā । kiṁ te priyaṁ karavāṇīti । tāṁ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṁ darśayituṁ tvaṁ satyā matā ceti । saināṁ mānasaṁ saro ’nayat । tatrendraṁ bisagranthigatam adarśayat ॥

तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव । अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम् । नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति । तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति । सा तमुवाच । नहुषो मामाह्वयति । कालश्चास्य मया कृत इति ॥

tām indraḥ patnīṁ kr̥śāṁ glānāṁ ca dr̥ṣṭvā cintayāṁ babhūva । aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam । naṣṭaṁ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti । tām indra uvāca kathaṁ vartayasīti । sā tam uvāca । nahuṣo mām āhvayati । kālaś cāsya mayā kr̥ta iti ॥

गच्छ । नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व । इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया । त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति । सैवमुक्ता हृष्टा जगाम । इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥

gaccha । nahuṣas tvayā vācyo ’pūrveṇa mām r̥ṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva । indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā । tvam anyenopayātum arhasīti । saivam uktā hr̥ṣṭā jagāma । indro ’pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ ॥

अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति । तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम् । स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥

athendrāṇīm abhyāgatāṁ dr̥ṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti । taṁ śacy abravīc chakreṇa yathoktam । sa maharṣiyuktaṁ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat ॥

अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् । पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत । ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् । सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति । स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥

atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo maharṣīn vikriyamāṇāṁs tān nahuṣeṇāpaśyat । padbhyāṁ ca tenāspr̥śyata । tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravr̥tta pāpa patasva mahīm । sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti । sa maharṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat ॥

अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् । ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः । ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति । ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु । ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥

athānindraṁ punas trailokyam abhavat । tato devā r̥ṣayaś ca bhagavantaṁ viṣṇuṁ śaraṇam indrārthe ’bhijagmuḥ । ūcuś cainaṁ bhagavann indraṁ brahmavadhyābhibhūtaṁ trātum arhasīti । tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṁ yajñaṁ vaiṣṇavaṁ śakro ’bhiyajatu । tataḥ svaṁ sthānaṁ prāpsyatīti ॥

ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति । सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत् । इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम । बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत् । ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ॥

tato devā r̥ṣayaś cendraṁ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti । sā punas tat saraḥ samabhyagacchat । indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya br̥haspatim abhijagāma । br̥haspatiś cāśvamedhaṁ mahākratuṁ śakrāyāharat । tataḥ kr̥ṣṇasāraṅgaṁ medhyam aśvam utsr̥jya vāhanaṁ tam eva kr̥tvā indraṁ marutpatiṁ br̥haspatiḥ svasthānaṁ prāpayām āsa ॥

ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव । ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् । एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः ॥

tataḥ sa devarāḍ devair r̥ṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva । brahmavadhyāṁ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat । evam indro brahmatejaḥprabhāvopabr̥ṁhitaḥ śatruvadhaṁ kr̥tvā svasthānaṁ prāpitaḥ ॥

आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः । स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः ॥

ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo maharṣir upāspr̥śaṁs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ । sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṁvr̥ttaḥ ॥

भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥

bhr̥guṇā maharṣiṇā śapto ’gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ ॥

अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति । तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत् । अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति । तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात् । अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः । स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥

aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti । tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat । aditiṁ cāvocad bhikṣāṁ dehīti । tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṁ nānyenety aditir bhikṣāṁ nādāt । atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṁjñitasyāṇḍaṁ māritam adityāḥ । sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ ॥

दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् । ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे । तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् । ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः । भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति । सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥

dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan । tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṁśatim indave । tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṁ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṁ prītim akarot । tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṁ gatvemam arthaṁ śaśaṁsuḥ । bhagavann asmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīm adhikaṁ bhajatīti । so ’bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti ॥

दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश । स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत् । दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति । तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा । पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् । तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति । अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् । गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत् । स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास । तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव । तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः । पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति । मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥

dakṣaśāpāt somaṁ rājānaṁ yakṣmāviveśa । sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat । dakṣaś cainam abravīn na samaṁ vartasa iti । tatrarṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā । paścimasyāṁ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham । tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti । athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham । gatvā cātmanaḥ snapanam akarot । snātvā cātmānaṁ pāpmano mokṣayām āsa । tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhr̥ti tīrthaṁ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṁ babhūva । tacchāpād adyāpi kṣīyate somo ’māvāsyāntarasthaḥ । paurṇamāsīmātre ’dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṁ vapur darśayati । meghasadr̥śaṁ varṇam agamat tad asya śaśalakṣma vimalam abhavat ॥

स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे । तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत् । स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् । तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति ॥

sthūlaśirā maharṣir meroḥ prāguttare digbhāge tapas tepe । tasya tapas tapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucir vāyur vivāyamānaḥ śarīram aspr̥śat । sa tapasā tāpitaśarīraḥ kr̥śo vāyunopavījyamāno hr̥dayaparitoṣam agamat । tatra tasyānilavyajanakr̥taparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṁ na darśitavanta iti sa etāñ śaśāpa na sarvakālaṁ puṣpavanto bhaviṣyatheti ॥

नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् । तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः । तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः । स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः । उक्तश्चापेयो भविष्यसि । एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति । तदेतदद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥

nārāyaṇo lokahitārthaṁ vaḍavāmukho nāma maharṣiḥ purābhavat । tasya merau tapas tapyataḥ samudra āhūto nāgataḥ । tenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajalaḥ kr̥taḥ । svedaprasyandanasadr̥śaś cāsya lavaṇabhāvo janitaḥ । uktaś cāpeyo bhaviṣyasi । etac ca te toyaṁ vaḍavāmukhasaṁjñitena pīyamānaṁ madhuraṁ bhaviṣyati । tad etad adyāpi vaḍavāmukhasaṁjñitenānuvartinā toyaṁ sāmudraṁ pīyate ॥

हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे । भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति । तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति । तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति । अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥

himavato girer duhitaram umāṁ rudraś cakame । bhr̥gur api ca maharṣir himavantam āgamyābravīt kanyām umāṁ me dehīti । tam abravīd dhimavān abhilaṣito varo rudra iti । tam abravīd bhr̥gur yasmāt tvayāhaṁ kanyāvaraṇakr̥tabhāvaḥ pratyākhyātas tasmān na ratnānāṁ bhavān bhājanaṁ bhaviṣyatīti । adyaprabhr̥ty etad avasthitam r̥ṣivacanam ॥

तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् । क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे । तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् । तेन जगद्धार्यते ॥

tad evaṁvidhaṁ māhātmyaṁ brāhmaṇānām । kṣatram api śāśvatīm avyayāṁ pr̥thivīṁ patnīm abhigamya bubhuje । tad etad brahmāgnīṣomīyam । tena jagad dhāryate ॥