Adhyāya 328

जनमेजय उवाच । अस्तौषीद्यैरिमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् । नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥

janamejaya uvāca । astauṣīd yair imaṁ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam । nāmabhir vividhair eṣāṁ niruktaṁ bhagavan mama ॥

वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः । श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥

vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ । śrutvā bhaveyaṁ yat pūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर्विभुः । प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ । prasannātmātmano nāmnāṁ niruktaṁ guṇakarmajam ॥

नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः । पृष्टवान्केशवं राजन्फल्गुनः परवीरहा ॥

nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ । pr̥ṣṭavān keśavaṁ rājan phalgunaḥ paravīrahā ॥

अर्जुन उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय । लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥

arjuna uvāca । bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasr̥g avyaya । lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada ॥

यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः । वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥

yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ । vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ ॥

तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव । न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥

teṣāṁ niruktaṁ tvatto ’haṁ śrotum icchāmi keśava । na hy anyo vartayen nāmnāṁ niruktaṁ tvām r̥te prabho ॥

श्रीभगवानुवाच । ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु । पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥

śrībhagavān uvāca । r̥gvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu । purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe ’rjuna ॥

सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च । बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥

sāṁkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca । bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ ॥

गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् । निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतोऽनघ । कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ॥

gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kāni cit । niruktaṁ karmajānāṁ ca śr̥ṇuṣva prayato ’nagha । kathyamānaṁ mayā tāta tvaṁ hi me ’rdhaṁ smr̥taḥ purā ॥

नमोऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने । नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥

namo ’tiyaśase tasmai dehināṁ paramātmane । nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane ॥

यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः । योऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥

yasya prasādajo brahmā rudraś ca krodhasaṁbhavaḥ । yo ’sau yonir hi sarvasya sthāvarasya carasya ca ॥

अष्टादशगुणं यत्तत्सत्त्वं सत्त्ववतां वर । प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी । ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसंज्ञिता ॥

aṣṭādaśaguṇaṁ yat tat sattvaṁ sattvavatāṁ vara । prakr̥tiḥ sā parā mahyaṁ rodasī yogadhāriṇī । r̥tā satyāmarājayyā lokānām ātmasaṁjñitā ॥

तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् । अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ॥

tasmāt sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ । tato yajñaś ca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ । aniruddha iti prokto lokānāṁ prabhavāpyayaḥ ॥

ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः । प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्मं पद्मनिभेक्षण । तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥

brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hy amitatejasaḥ । prasādāt prādurabhavat padmaṁ padmanibhekṣaṇa । tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ ॥

अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा । क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥

ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā । krodhāviṣṭasya saṁjajñe rudraḥ saṁhārakārakaḥ ॥

एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ । तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ । निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ॥

etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smr̥tau । tadādeśitapanthānau sr̥ṣṭisaṁhārakārakau । nimittamātraṁ tāv atra sarvaprāṇivarapradau ॥

कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः । उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः ॥

kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagr̥hasevakaḥ । ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ ॥

दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा । नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे ॥

dakṣakratuharaś caiva bhaganetraharas tathā । nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge ॥

तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे । संपूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ॥

tasmin hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare । saṁpūjito bhavet pārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ ॥

अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन । तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ॥

aham ātmā hi lokānāṁ viśvānāṁ pāṇḍunandana । tasmād ātmānam evāgre rudraṁ saṁpūjayāmy aham ॥

यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् । आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितं मनः । मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥

yady ahaṁ nārcayeyaṁ vai īśānaṁ varadaṁ śivam । ātmānaṁ nārcayet kaś cid iti me bhāvitaṁ manaḥ । mayā pramāṇaṁ hi kr̥taṁ lokaḥ samanuvartate ॥

प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् । यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥

pramāṇāni hi pūjyāni tatas taṁ pūjayāmy aham । yas taṁ vetti sa māṁ vetti yo ’nu taṁ sa hi mām anu ॥

रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम् । लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥

rudro nārāyaṇaś caiva sattvam ekaṁ dvidhākr̥tam । loke carati kaunteya vyaktisthaṁ sarvakarmasu ॥

न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन । इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वमीश्वरम् । पुत्रार्थमाराधितवानात्मानमहमात्मना ॥

na hi me kena cid deyo varaḥ pāṇḍavanandana । iti saṁcintya manasā purāṇaṁ viśvam īśvaram । putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā ॥

न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय तु । ऋत आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् ॥

na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmai cid vibudhāya tu । r̥ta ātmānam eveti tato rudraṁ bhajāmy aham ॥

सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः । अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥

sabrahmakāḥ sarudrāś ca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ । arcayanti suraśreṣṭhaṁ devaṁ nārāyaṇaṁ harim ॥

भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत । सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ॥

bhaviṣyatāṁ vartatāṁ ca bhūtānāṁ caiva bhārata । sarveṣām agraṇīr viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaś ca nityaśaḥ ॥

नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम । वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम ॥

namasva havyadaṁ viṣṇuṁ tathā śaraṇadaṁ nama । varadaṁ namasva kaunteya havyakavyabhujaṁ nama ॥

चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम् । तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम् ॥

caturvidhā mama janā bhaktā evaṁ hi te śrutam । teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhās te caivānanyadevatāḥ । aham eva gatis teṣāṁ nirāśīḥkarmakāriṇām ॥

ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः । सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥

ye ca śiṣṭās trayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ । sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhas tu śreṣṭhabhāk ॥

ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः । प्रबुद्धवर्याः सेवन्ते मामेवैष्यन्ति यत्परम् । भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ॥

brahmāṇaṁ śitikaṇṭhaṁ ca yāś cānyā devatāḥ smr̥tāḥ । prabuddhavaryāḥ sevante mām evaiṣyanti yat param । bhaktaṁ prati viśeṣas te eṣa pārthānukīrtitaḥ ॥

त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ । भारावतरणार्थं हि प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ॥

tvaṁ caivāhaṁ ca kaunteya naranārāyaṇau smr̥tau । bhārāvataraṇārthaṁ hi praviṣṭau mānuṣīṁ tanum ॥

जानाम्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत । निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाभ्युदयिकोऽपि च ॥

jānāmy adhyātmayogāṁś ca yo ’haṁ yasmāc ca bhārata । nivr̥ttilakṣaṇo dharmas tathābhyudayiko ’pi ca ॥

नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं मम तत्पूर्वमतो नारायणो ह्यहम् ॥

narāṇām ayanaṁ khyātam aham ekaḥ sanātanaḥ । āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ । ayanaṁ mama tat pūrvam ato nārāyaṇo hy aham ॥

छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥

chādayāmi jagad viśvaṁ bhūtvā sūrya ivāṁśubhiḥ । sarvabhūtādhivāsaś ca vāsudevas tato hy aham ॥

गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ॥

gatiś ca sarvabhūtānāṁ prajānāṁ cāpi bhārata । vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cābhyadhikā mama ॥

अधिभूतानि चान्तेऽहं तदिच्छंश्चास्मि भारत । क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः ॥

adhibhūtāni cānte ’haṁ tad icchaṁś cāsmi bhārata । kramaṇāc cāpy ahaṁ pārtha viṣṇur ity abhisaṁjñitaḥ ॥

दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति हि । दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥

damāt siddhiṁ parīpsanto māṁ janāḥ kāmayanti hi । divaṁ corvīṁ ca madhyaṁ ca tasmād dāmodaro hy aham ॥

पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा । ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥

pr̥śnir ity ucyate cānnaṁ vedā āpo ’mr̥taṁ tathā । mamaitāni sadā garbhe pr̥śnigarbhas tato hy aham ॥

ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितकूपाभिपातितम् । पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥

r̥ṣayaḥ prāhur evaṁ māṁ tritakūpābhipātitam । pr̥śnigarbha tritaṁ pāhīty ekatadvitapātitam ॥

ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ऋषिवरस्त्रितः । उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥

tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo r̥ṣivaras tritaḥ । uttatārodapānād vai pr̥śnigarbhānukīrtanāt ॥

सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत । अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ॥

sūryasya tapato lokān agneḥ somasya cāpy uta । aṁśavo ye prakāśante mama te keśasaṁjñitāḥ । sarvajñāḥ keśavaṁ tasmān mām āhur dvijasattamāḥ ॥

स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना । उतथ्येऽन्तर्हिते चैव कदाचिद्देवमायया । बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य भारत ॥

svapatnyām āhito garbha utathyena mahātmanā । utathye ’ntarhite caiva kadā cid devamāyayā । br̥haspatir athāvindat tāṁ patnīṁ tasya bhārata ॥

ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा । उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः ॥

tato vai tam r̥ṣiśreṣṭhaṁ maithunopagataṁ tathā । uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ ॥

पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् । एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥

pūrvāgato ’haṁ varada nārhasy ambāṁ prabādhitum । etad br̥haspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca ॥

मैथुनोपगतो यस्मात्त्वयाहं विनिवारितः । तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥

maithunopagato yasmāt tvayāhaṁ vinivāritaḥ । tasmād andho jāsyasi tvaṁ macchāpān nātra saṁśayaḥ ॥

स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् । स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥

sa śāpād r̥ṣimukhyasya dīrghaṁ tama upeyivān । sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hy āsīd r̥ṣiḥ purā ॥

वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् । प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥

vedān avāpya caturaḥ sāṅgopāṅgān sanātanān । prayojayām āsa tadā nāma guhyam idaṁ mama ॥

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः । स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ । sa cakṣuṣmān samabhavad gautamaś cābhavat punaḥ ॥

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन । देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥

evaṁ hi varadaṁ nāma keśaveti mamārjuna । devānām atha sarveṣām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām ॥

अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनि मुखं कृतम् । अग्नीषोमात्मकं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥

agniḥ somena saṁyukta ekayoni mukhaṁ kr̥tam । agnīṣomātmakaṁ tasmāj jagat kr̥tsnaṁ carācaram ॥

अपि हि पुराणे भवति । एकयोन्यात्मकावग्नीषोमौ । देवाश्चाग्निमुखा इति । एकयोनित्वाच्च परस्परं महयन्तो लोकान्धारयत इति ॥

api hi purāṇe bhavati । ekayonyātmakāv agnīṣomau । devāś cāgnimukhā iti । ekayonitvāc ca parasparaṁ mahayanto lokān dhārayata iti ॥