Adhyāya 326

भीष्म उवाच । एवं स्तुतः स भगवान्गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः । तं मुनिं दर्शयामास नारदं विश्वरूपधृक् ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ stutaḥ sa bhagavān guhyais tathyaiś ca nāmabhiḥ । taṁ muniṁ darśayām āsa nāradaṁ viśvarūpadhr̥k ॥

किंचिच्चन्द्रविशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान् । कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः ॥

kiṁ cic candraviśuddhātmā kiṁ cic candrād viśeṣavān । kr̥śānuvarṇaḥ kiṁ cic ca kiṁ cid dhiṣṇyākr̥tiḥ prabhuḥ ॥

शुकपत्रवर्णः किंचिच्च किंचित्स्फटिकसप्रभः । नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित् ॥

śukapatravarṇaḥ kiṁ cic ca kiṁ cit sphaṭikasaprabhaḥ । nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kva cit ॥

प्रवालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णः क्वचिद्बभौ । क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैडूर्यसदृशः क्वचित् ॥

pravālāṅkuravarṇaś ca śvetavarṇaḥ kva cid babhau । kva cit suvarṇavarṇābho vaiḍūryasadr̥śaḥ kva cit ॥

नीलवैडूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित् । मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित् ॥

nīlavaiḍūryasadr̥śa indranīlanibhaḥ kva cit । mayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kva cit ॥

एतान्वर्णान्बहुविधान्रूपे बिभ्रत्सनातनः । सहस्रनयनः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रपात् ॥

etān varṇān bahuvidhān rūpe bibhrat sanātanaḥ । sahasranayanaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasrapāt ॥

सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित् । ओंकारमुद्गिरन्वक्त्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम् ॥

sahasrodarabāhuś ca avyakta iti ca kva cit । oṁkāram udgiran vaktrāt sāvitrīṁ ca tadanvayām ॥

शेषेभ्यश्चैव वक्त्रेभ्यश्चतुर्वेदोद्गतं वसु । आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी ॥

śeṣebhyaś caiva vaktrebhyaś caturvedodgataṁ vasu । āraṇyakaṁ jagau devo harir nārāyaṇo vaśī ॥

वेदीं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपानथोपलान् । अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम् । धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा ॥

vedīṁ kamaṇḍaluṁ darbhān maṇirūpān athopalān । ajinaṁ daṇḍakāṣṭhaṁ ca jvalitaṁ ca hutāśanam । dhārayām āsa deveśo hastair yajñapatis tadā ॥

तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः । वाग्यतः प्रयतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम् । तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥

taṁ prasannaṁ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ । vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram । tam uvāca nataṁ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ ॥

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः । इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः ॥

ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ । imaṁ deśam anuprāptā mama darśanalālasāḥ ॥

न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन । ऋते ह्येकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिको मतः ॥

na ca māṁ te dadr̥śire na ca drakṣyati kaś cana । r̥te hy ekāntikaśreṣṭhāt tvaṁ caivaikāntiko mataḥ ॥

ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज । तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम् ॥

mamaitās tanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagr̥he dvija । tās tvaṁ bhajasva satataṁ sādhayasva yathāgatam ॥

वृणीष्व च वरं विप्र मत्तस्त्वं यमिहेच्छसि । प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः ॥

vr̥ṇīṣva ca varaṁ vipra mattas tvaṁ yam ihecchasi । prasanno ’haṁ tavādyeha viśvamūrtir ihāvyayaḥ ॥

नारद उवाच । अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च । सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया ॥

nārada uvāca । adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca । sadyaḥ phalam avāptaṁ vai dr̥ṣṭo yad bhagavān mayā ॥

वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः । भगवान्विश्वदृक्सिंहः सर्वमूर्तिर्महाप्रभुः ॥

vara eṣa mamātyantaṁ dr̥ṣṭas tvaṁ yat sanātanaḥ । bhagavān viśvadr̥k siṁhaḥ sarvamūrtir mahāprabhuḥ ॥

भीष्म उवाच । एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम् । उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम् ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ saṁdarśayitvā tu nāradaṁ parameṣṭhijam । uvāca vacanaṁ bhūyo gaccha nārada māciram ॥

इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः । एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति ॥

ime hy anindriyāhārā madbhaktāś candravarcasaḥ । ekāgrāś cintayeyur māṁ naiṣāṁ vighno bhaved iti ॥

सिद्धाश्चैते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन् । तमोरजोविनिर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥

siddhāś caite mahābhāgāḥ purā hy ekāntino ’bhavan । tamorajovinirmuktā māṁ pravekṣyanty asaṁśayam ॥

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च । न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥

na dr̥śyaś cakṣuṣā yo ’sau na spr̥śyaḥ sparśanena ca । na ghreyaś caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै । यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥

sattvaṁ rajas tamaś caiva na guṇās taṁ bhajanti vai । yaś ca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate ॥

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति । अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥

bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati । ajo nityaḥ śāśvataś ca nirguṇo niṣkalas tathā ॥

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः । पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥

dvirdvādaśebhyas tattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṁśakaḥ । puruṣo niṣkriyaś caiva jñānadr̥śyaś ca kathyate ॥

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तम । स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥

yaṁ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama । sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ ॥

पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद । शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन ॥

paśya devasya māhātmyaṁ mahimānaṁ ca nārada । śubhāśubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadā cana ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणानेतान्प्रचक्षते । एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥

sattvaṁ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate । ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca ॥

एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते । निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः ॥

etān guṇāṁs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate । nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ ॥

जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते । ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥

jagatpratiṣṭhā devarṣe pr̥thivy apsu pralīyate । jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate ॥

खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च । मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते ॥

khe vāyuḥ pralayaṁ yāti manasy ākāśam eva ca । mano hi paramaṁ bhūtaṁ tad avyakte pralīyate ॥

अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते । नास्ति तस्मात्परतरं पुरुषाद्वै सनातनात् ॥

avyaktaṁ puruṣe brahman niṣkriye saṁpralīyate । nāsti tasmāt parataraṁ puruṣād vai sanātanāt ॥

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् । सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥

nityaṁ hi nāsti jagati bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam । r̥te tam ekaṁ puruṣaṁ vāsudevaṁ sanātanam । sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṁjñitam ॥

तदाविशति यो ब्रह्मन्नदृश्यो लघुविक्रमः । उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥

tadāviśati yo brahmann adr̥śyo laghuvikramaḥ । utpanna eva bhavati śarīraṁ ceṣṭayan prabhuḥ ॥

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् । न च जीवं विना ब्रह्मन्धातवश्चेष्टयन्त्युत ॥

na vinā dhātusaṁghātaṁ śarīraṁ bhavati kva cit । na ca jīvaṁ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta ॥

स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः । तस्मात्सनत्कुमारत्वं यो लभेत स्वकर्मणा ॥

sa jīvaḥ parisaṁkhyātaḥ śeṣaḥ saṁkarṣaṇaḥ prabhuḥ । tasmāt sanatkumāratvaṁ yo labheta svakarmaṇā ॥

यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षये । स मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते ॥

yasmiṁś ca sarvabhūtāni pralayaṁ yānti saṁkṣaye । sa manaḥ sarvabhūtānāṁ pradyumnaḥ paripaṭhyate ॥

तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कार्यं कारणमेव च । यस्मात्सर्वं प्रभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् । सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥

tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṁ kāraṇam eva ca । yasmāt sarvaṁ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam । so ’niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu ॥

यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः । ज्ञेयः स एव भगवाञ्जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥

yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ । jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṁkarṣaṇaḥ prabhuḥ ॥

संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते । प्रद्युम्नाद्योऽनिरुद्धस्तु सोऽहंकारो महेश्वरः ॥

saṁkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate । pradyumnād yo ’niruddhas tu so ’haṁkāro maheśvaraḥ ॥

मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् । अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥

mattaḥ sarvaṁ saṁbhavati jagat sthāvarajaṅgamam । akṣaraṁ ca kṣaraṁ caiva sac cāsac caiva nārada ॥

मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम । अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥

māṁ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama । ahaṁ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṁśakaḥ ॥

निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः । एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते । इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ॥

nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṁdvo niṣparigrahaḥ । etat tvayā na vijñeyaṁ rūpavān iti dr̥śyate । icchan muhūrtān naśyeyam īśo ’haṁ jagato guruḥ ॥

माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि । मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥

māyā hy eṣā mayā sr̥ṣṭā yan māṁ paśyasi nārada । sarvabhūtaguṇair yuktaṁ naivaṁ tvaṁ jñātum arhasi । mayaitat kathitaṁ samyak tava mūrticatuṣṭayam ॥

सिद्धा ह्येते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् । तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥

siddhā hy ete mahābhāgā narā hy ekāntino ’bhavan । tamorajobhyāṁ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṁ mune ॥

अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारद । अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः । मैवं ते बुद्धिरत्राभूद्दृष्टो जीवो मयेति च ॥

ahaṁ kartā ca kāryaṁ ca kāraṇaṁ cāpi nārada । ahaṁ hi jīvasaṁjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ । maivaṁ te buddhir atrābhūd dr̥ṣṭo jīvo mayeti ca ॥

अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः । भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥

ahaṁ sarvatrago brahman bhūtagrāmāntarātmakaḥ । bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmy aham ॥

हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः । ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥

hiraṇyagarbho lokādiś caturvaktro niruktagaḥ । brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ ॥

पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् । द्वादशैव तथादित्यान्वामं पार्श्वं समास्थितान् ॥

paśyaikādaśa me rudrān dakṣiṇaṁ pārśvam āsthitān । dvādaśaiva tathādityān vāmaṁ pārśvaṁ samāsthitān ॥

अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् । नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ॥

agrataś caiva me paśya vasūn aṣṭau surottamān । nāsatyaṁ caiva dasraṁ ca bhiṣajau paśya pr̥ṣṭhataḥ ॥

सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्त ऋषीनपि । वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ॥

sarvān prajāpatīn paśya paśya sapta r̥ṣīn api । vedān yajñāṁś ca śataśaḥ paśyāmr̥tam athauṣadhīḥ ॥

तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् । तथाष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ॥

tapāṁsi niyamāṁś caiva yamān api pr̥thagvidhān । tathāṣṭaguṇam aiśvaryam ekasthaṁ paśya mūrtimat ॥

श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम् । वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ॥

śriyaṁ lakṣmīṁ ca kīrtiṁ ca pr̥thivīṁ ca kakudminīm । vedānāṁ mātaraṁ paśya matsthāṁ devīṁ sarasvatīm ॥

ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् । अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ॥

dhruvaṁ ca jyotiṣāṁ śreṣṭhaṁ paśya nārada khecaram । ambhodharān samudrāṁś ca sarāṁsi saritas tathā ॥

मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम । त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ॥

mūrtimantaḥ pitr̥gaṇāṁś caturaḥ paśya sattama । trīṁś caivemān guṇān paśya matsthān mūrtivivarjitān ॥

देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते । देवानां च पितॄणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ॥

devakāryād api mune pitr̥kāryaṁ viśiṣyate । devānāṁ ca pitr̥̄ṇāṁ ca pitā hy eko ’ham āditaḥ ॥

अहं हयशिरो भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे । पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयान्वितम् ॥

ahaṁ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare । pibāmi suhutaṁ havyaṁ kavyaṁ ca śraddhayānvitam ॥

मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत्स्वयम् । ततस्तस्मै वरान्प्रीतो ददावहमनुत्तमान् ॥

mayā sr̥ṣṭaḥ purā brahmā madyajñam ayajat svayam । tatas tasmai varān prīto dadāv aham anuttamān ॥

मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च । अहंकारकृतं चैव नाम पर्यायवाचकम् ॥

matputratvaṁ ca kalpādau lokādhyakṣatvam eva ca । ahaṁkārakr̥taṁ caiva nāma paryāyavācakam ॥

त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश्चन । त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ॥

tvayā kr̥tāṁ ca maryādāṁ nātikrāmyati kaś cana । tvaṁ caiva varado brahman varepsūnāṁ bhaviṣyasi ॥

सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन । पितॄणां च महाभाग सततं संशितव्रत । विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि ॥

surāsuragaṇānāṁ ca r̥ṣīṇāṁ ca tapodhana । pitr̥̄ṇāṁ ca mahābhāga satataṁ saṁśitavrata । vividhānāṁ ca bhūtānāṁ tvam upāsyo bhaviṣyasi ॥

प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा । अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा ॥

prādurbhāvagataś cāhaṁ surakāryeṣu nityadā । anuśāsyas tvayā brahman niyojyaś ca suto yathā ॥

एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे । अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम् ॥

etāṁś cānyāṁś ca rucirān brahmaṇe ’mitatejase । ahaṁ dattvā varān prīto nivr̥ttiparamo ’bhavam ॥

निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता । तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः ॥

nirvāṇaṁ sarvadharmāṇāṁ nivr̥ttiḥ paramā smr̥tā । tasmān nivr̥ttim āpannaś caret sarvāṅganirvr̥taḥ ॥

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् । कपिलं प्राहुराचार्याः सांख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥

vidyāsahāyavantaṁ mām ādityasthaṁ sanātanam । kapilaṁ prāhur ācāryāḥ sāṁkhyaniścitaniścayāḥ ॥

हिरण्यगर्भो भगवानेष छन्दसि सुष्टुतः । सोऽहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥

hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ । so ’haṁ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ ॥

एषोऽहं व्यक्तिमागम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः । ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः । कृत्वात्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥

eṣo ’haṁ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ । tato yugasahasrānte saṁhariṣye jagat punaḥ । kr̥tvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये द्विजोत्तम । ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया ॥

ekākī vidyayā sārdhaṁ vihariṣye dvijottama । tato bhūyo jagat sarvaṁ kariṣyāmīha vidyayā ॥

अस्मन्मूर्तिश्चतुर्थी या सासृजच्छेषमव्ययम् । स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नं सोऽप्यजीजनत् ॥

asmanmūrtiś caturthī yā sāsr̥jac cheṣam avyayam । sa hi saṁkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṁ so ’py ajījanat ॥

प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः । अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तत्रादिकमलोद्भवः ॥

pradyumnād aniruddho ’haṁ sargo mama punaḥ punaḥ । aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ ॥

ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च । एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ॥

brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca । etāṁ sr̥ṣṭiṁ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ ॥

यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमयाविह । नष्टौ पुनर्बलात्काल आनयत्यमितद्युतिः । तथा बलादहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै ॥

yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha । naṣṭau punar balāt kāla ānayaty amitadyutiḥ । tathā balād ahaṁ pr̥thvīṁ sarvabhūtahitāya vai ॥

सत्त्वैराक्रान्तसर्वाङ्गां नष्टां सागरमेखलाम् । आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपमास्थितः ॥

sattvair ākrāntasarvāṅgāṁ naṣṭāṁ sāgaramekhalām । ānayiṣyāmi svaṁ sthānaṁ vārāhaṁ rūpam āsthitaḥ ॥

हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम् । नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनः । सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम् ॥

hiraṇyākṣaṁ haniṣyāmi daiteyaṁ balagarvitam । nārasiṁhaṁ vapuḥ kr̥tvā hiraṇyakaśipuṁ punaḥ । surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṁ ditinandanam ॥

विरोचनस्य बलवान्बलिः पुत्रो महासुरः । भविष्यति स शक्रं च स्वराज्याच्च्यावयिष्यति ॥

virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ । bhaviṣyati sa śakraṁ ca svarājyāc cyāvayiṣyati ॥

त्रैलोक्येऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ । अदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात् ॥

trailokye ’pahr̥te tena vimukhe ca śacīpatau । adityāṁ dvādaśaḥ putraḥ saṁbhaviṣyāmi kaśyapāt ॥

ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसे । देवताः स्थापयिष्यामि स्वेषु स्थानेषु नारद । बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम् ॥

tato rājyaṁ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase । devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada । baliṁ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam ॥

त्रेतायुगे भविष्यामि रामो भृगुकुलोद्वहः । क्षत्रं चोत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम् ॥

tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhr̥gukulodvahaḥ । kṣatraṁ cotsādayiṣyāmi samr̥ddhabalavāhanam ॥

संधौ तु समनुप्राप्ते त्रेतायां द्वापरस्य च । रामो दाशरथिर्भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः ॥

saṁdhau tu samanuprāpte tretāyāṁ dvāparasya ca । rāmo dāśarathir bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ ॥

त्रितोपघाताद्वैरूप्यमेकतोऽथ द्वितस्तथा । प्राप्स्यतो वानरत्वं हि प्रजापतिसुतावृषी ॥

tritopaghātād vairūpyam ekato ’tha dvitas tathā । prāpsyato vānaratvaṁ hi prajāpatisutāv r̥ṣī ॥

तयोर्ये त्वन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसः । ते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम द्विज ॥

tayor ye tv anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ । te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija ॥

ततो रक्षःपतिं घोरं पुलस्त्यकुलपांसनम् । हनिष्ये रावणं संख्ये सगणं लोककण्टकम् ॥

tato rakṣaḥpatiṁ ghoraṁ pulastyakulapāṁsanam । haniṣye rāvaṇaṁ saṁkhye sagaṇaṁ lokakaṇṭakam ॥

द्वापरस्य कलेश्चैव संधौ पर्यवसानिके । प्रादुर्भावः कंसहेतोर्मथुरायां भविष्यति ॥

dvāparasya kaleś caiva saṁdhau paryavasānike । prādurbhāvaḥ kaṁsahetor mathurāyāṁ bhaviṣyati ॥

तत्राहं दानवान्हत्वा सुबहून्देवकण्टकान् । कुशस्थलीं करिष्यामि निवासं द्वारकां पुरीम् ॥

tatrāhaṁ dānavān hatvā subahūn devakaṇṭakān । kuśasthalīṁ kariṣyāmi nivāsaṁ dvārakāṁ purīm ॥

वसानस्तत्र वै पुर्यामदितेर्विप्रियंकरम् । हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीठं च दानवम् ॥

vasānas tatra vai puryām aditer vipriyaṁkaram । haniṣye narakaṁ bhaumaṁ muraṁ pīṭhaṁ ca dānavam ॥

प्राग्ज्योतिषपुरं रम्यं नानाधनसमन्वितम् । कुशस्थलीं नयिष्यामि हत्वा वै दानवोत्तमान् ॥

prāgjyotiṣapuraṁ ramyaṁ nānādhanasamanvitam । kuśasthalīṁ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān ॥

शंकरं च महासेनं बाणप्रियहितैषिणम् । पराजेष्याम्यथोद्युक्तौ देवलोकनमस्कृतौ ॥

śaṁkaraṁ ca mahāsenaṁ bāṇapriyahitaiṣiṇam । parājeṣyāmy athodyuktau devalokanamaskr̥tau ॥

ततः सुतं बलेर्जित्वा बाणं बाहुसहस्रिणम् । विनाशयिष्यामि ततः सर्वान्सौभनिवासिनः ॥

tataḥ sutaṁ baler jitvā bāṇaṁ bāhusahasriṇam । vināśayiṣyāmi tataḥ sarvān saubhanivāsinaḥ ॥

यः कालयवनः ख्यातो गर्गतेजोभिसंवृतः । भविष्यति वधस्तस्य मत्त एव द्विजोत्तम ॥

yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṁvr̥taḥ । bhaviṣyati vadhas tasya matta eva dvijottama ॥

जरासंधश्च बलवान्सर्वराजविरोधकः । भविष्यत्यसुरः स्फीतो भूमिपालो गिरिव्रजे । मम बुद्धिपरिस्पन्दाद्वधस्तस्य भविष्यति ॥

jarāsaṁdhaś ca balavān sarvarājavirodhakaḥ । bhaviṣyaty asuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje । mama buddhiparispandād vadhas tasya bhaviṣyati ॥

समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु । वासविः सुसहायो वै मम ह्येको भविष्यति ॥

samāgateṣu baliṣu pr̥thivyāṁ sarvarājasu । vāsaviḥ susahāyo vai mama hy eko bhaviṣyati ॥

एवं लोका वदिष्यन्ति नरनारायणावृषी । उद्युक्तौ दहतः क्षत्रं लोककार्यार्थमीश्वरौ ॥

evaṁ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāv r̥ṣī । udyuktau dahataḥ kṣatraṁ lokakāryārtham īśvarau ॥

कृत्वा भारावतरणं वसुधाया यथेप्सितम् । सर्वसात्वतमुख्यानां द्वारकायाश्च सत्तम । करिष्ये प्रलयं घोरमात्मज्ञातिविनाशनम् ॥

kr̥tvā bhārāvataraṇaṁ vasudhāyā yathepsitam । sarvasātvatamukhyānāṁ dvārakāyāś ca sattama । kariṣye pralayaṁ ghoram ātmajñātivināśanam ॥

कर्माण्यपरिमेयानि चतुर्मूर्तिधरो ह्यहम् । कृत्वा लोकान्गमिष्यामि स्वानहं ब्रह्मसत्कृतान् ॥

karmāṇy aparimeyāni caturmūrtidharo hy aham । kr̥tvā lokān gamiṣyāmi svān ahaṁ brahmasatkr̥tān ॥

हंसो हयशिराश्चैव प्रादुर्भावा द्विजोत्तम । यदा वेदश्रुतिर्नष्टा मया प्रत्याहृता तदा । सवेदाः सश्रुतीकाश्च कृताः पूर्वं कृते युगे ॥

haṁso hayaśirāś caiva prādurbhāvā dvijottama । yadā vedaśrutir naṣṭā mayā pratyāhr̥tā tadā । savedāḥ saśrutīkāś ca kr̥tāḥ pūrvaṁ kr̥te yuge ॥

अतिक्रान्ताः पुराणेषु श्रुतास्ते यदि वा क्वचित् । अतिक्रान्ताश्च बहवः प्रादुर्भावा ममोत्तमाः । लोककार्याणि कृत्वा च पुनः स्वां प्रकृतिं गताः ॥

atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutās te yadi vā kva cit । atikrāntāś ca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ । lokakāryāṇi kr̥tvā ca punaḥ svāṁ prakr̥tiṁ gatāḥ ॥

न ह्येतद्ब्रह्मणा प्राप्तमीदृशं मम दर्शनम् । यत्त्वया प्राप्तमद्येह एकान्तगतबुद्धिना ॥

na hy etad brahmaṇā prāptam īdr̥śaṁ mama darśanam । yat tvayā prāptam adyeha ekāntagatabuddhinā ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं ब्रह्मन्भक्तिमतो मया । पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ brahman bhaktimato mayā । purāṇaṁ ca bhaviṣyaṁ ca sarahasyaṁ ca sattama ॥

एवं स भगवान्देवो विश्वमूर्तिधरोऽव्ययः । एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत ॥

evaṁ sa bhagavān devo viśvamūrtidharo ’vyayaḥ । etāvad uktvā vacanaṁ tatraivāntaradhīyata ॥

नारदोऽपि महातेजाः प्राप्यानुग्रहमीप्सितम् । नरनारायणौ द्रष्टुं प्राद्रवद्बदराश्रमम् ॥

nārado ’pi mahātejāḥ prāpyānugraham īpsitam । naranārāyaṇau draṣṭuṁ prādravad badarāśramam ॥

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । सांख्ययोगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥

idaṁ mahopaniṣadaṁ caturvedasamanvitam । sāṁkhyayogakr̥taṁ tena pañcarātrānuśabditam ॥

नारायणमुखोद्गीतं नारदोऽश्रावयत्पुनः । ब्रह्मणः सदने तात यथा दृष्टं यथा श्रुतम् ॥

nārāyaṇamukhodgītaṁ nārado ’śrāvayat punaḥ । brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dr̥ṣṭaṁ yathā śrutam ॥

युधिष्ठिर उवाच । एतदाश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः । किं ब्रह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । etad āścaryabhūtaṁ hi māhātmyaṁ tasya dhīmataḥ । kiṁ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt ॥

पितामहो हि भगवांस्तस्माद्देवादनन्तरः । कथं स न विजानीयात्प्रभावममितौजसः ॥

pitāmaho hi bhagavāṁs tasmād devād anantaraḥ । kathaṁ sa na vijānīyāt prabhāvam amitaujasaḥ ॥

भीष्म उवाच । महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च । समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश्च प्रलयाश्च ह ॥

bhīṣma uvāca । mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca । samatītāni rājendra sargāś ca pralayāś ca ha ॥

सर्गस्यादौ स्मृतो ब्रह्मा प्रजासर्गकरः प्रभुः । जानाति देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृप । परमात्मानमीशानमात्मनः प्रभवं तथा ॥

sargasyādau smr̥to brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ । jānāti devapravaraṁ bhūyaś cāto ’dhikaṁ nr̥pa । paramātmānam īśānam ātmanaḥ prabhavaṁ tathā ॥

ये त्वन्ये ब्रह्मसदने सिद्धसंघाः समागताः । तेभ्यस्तच्छ्रावयामास पुराणं वेदसंमितम् ॥

ye tv anye brahmasadane siddhasaṁghāḥ samāgatāḥ । tebhyas tac chrāvayām āsa purāṇaṁ vedasaṁmitam ॥

तेषां सकाशात्सूर्यश्च श्रुत्वा वै भावितात्मनाम् । आत्मानुगामिनां ब्रह्म श्रावयामास भारत ॥

teṣāṁ sakāśāt sūryaś ca śrutvā vai bhāvitātmanām । ātmānugāmināṁ brahma śrāvayām āsa bhārata ॥

षट्षष्टिर्हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम् । सूर्यस्य तपतो लोकान्निर्मिता ये पुरःसराः । तेषामकथयत्सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम् ॥

ṣaṭṣaṣṭir hi sahasrāṇi r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām । sūryasya tapato lokān nirmitā ye puraḥsarāḥ । teṣām akathayat sūryaḥ sarveṣāṁ bhāvitātmanām ॥

सूर्यानुगामिभिस्तात ऋषिभिस्तैर्महात्मभिः । मेरौ समागता देवाः श्राविताश्चेदमुत्तमम् ॥

sūryānugāmibhis tāta r̥ṣibhis tair mahātmabhiḥ । merau samāgatā devāḥ śrāvitāś cedam uttamam ॥

देवानां तु सकाशाद्वै ततः श्रुत्वासितो द्विजः । श्रावयामास राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः ॥

devānāṁ tu sakāśād vai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ । śrāvayām āsa rājendra pitr̥̄ṇāṁ munisattamaḥ ॥

मम चापि पिता तात कथयामास शंतनुः । ततो मयैतच्छ्रुत्वा च कीर्तितं तव भारत ॥

mama cāpi pitā tāta kathayām āsa śaṁtanuḥ । tato mayaitac chrutvā ca kīrtitaṁ tava bhārata ॥

सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणं यैरिदं श्रुतम् । सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः ॥

surair vā munibhir vāpi purāṇaṁ yair idaṁ śrutam । sarve te paramātmānaṁ pūjayanti punaḥ punaḥ ॥

इदमाख्यानमार्षेयं पारंपर्यागतं नृप । नावासुदेवभक्ताय त्वया देयं कथंचन ॥

idam ākhyānam ārṣeyaṁ pāraṁparyāgataṁ nr̥pa । nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṁ kathaṁ cana ॥

मत्तोऽन्यानि च ते राजन्नुपाख्यानशतानि वै । यानि श्रुतानि धर्म्याणि तेषां सारोऽयमुद्धृतः ॥

matto ’nyāni ca te rājann upākhyānaśatāni vai । yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṁ sāro ’yam uddhr̥taḥ ॥

सुरासुरैर्यथा राजन्निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् । एवमेतत्पुरा विप्रैः कथामृतमिहोद्धृतम् ॥

surāsurair yathā rājan nirmathyāmr̥tam uddhr̥tam । evam etat purā vipraiḥ kathāmr̥tam ihoddhr̥tam ॥

यश्चेदं पठते नित्यं यश्चेदं शृणुयान्नरः । एकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः ॥

yaś cedaṁ paṭhate nityaṁ yaś cedaṁ śr̥ṇuyān naraḥ । ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ ॥

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभो नरः । स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः ॥

prāpya śvetaṁ mahādvīpaṁ bhūtvā candraprabho naraḥ । sa sahasrārciṣaṁ devaṁ praviśen nātra saṁśayaḥ ॥

मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम् । जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तो भक्तगतिं व्रजेत् ॥

mucyed ārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām । jijñāsur labhate kāmān bhakto bhaktagatiṁ vrajet ॥

त्वयापि सततं राजन्नभ्यर्च्यः पुरुषोत्तमः । स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः ॥

tvayāpi satataṁ rājann abhyarcyaḥ puruṣottamaḥ । sa hi mātā pitā caiva kr̥tsnasya jagato guruḥ ॥

ब्रह्मण्यदेवो भगवान्प्रीयतां ते सनातनः । युधिष्ठिर महाबाहो महाबाहुर्जनार्दनः ॥

brahmaṇyadevo bhagavān prīyatāṁ te sanātanaḥ । yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhur janārdanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वैतदाख्यानवरं धर्मराड्जनमेजय । भ्रातरश्चास्य ते सर्वे नारायणपराभवन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvaitad ākhyānavaraṁ dharmarāḍ janamejaya । bhrātaraś cāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan ॥

जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत । नित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीमुदीरयन् ॥

jitaṁ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata । nityaṁ japyaparā bhūtvā sarasvatīm udīrayan ॥

यो ह्यस्माकं गुरुः श्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनो मुनिः । स जगौ परमं जप्यं नारायणमुदीरयन् ॥

yo hy asmākaṁ guruḥ śreṣṭhaḥ kr̥ṣṇadvaipāyano muniḥ । sa jagau paramaṁ japyaṁ nārāyaṇam udīrayan ॥

गत्वान्तरिक्षात्सततं क्षीरोदममृताशयम् । पूजयित्वा च देवेशं पुनरायात्स्वमाश्रमम् ॥

gatvāntarikṣāt satataṁ kṣīrodam amr̥tāśayam । pūjayitvā ca deveśaṁ punar āyāt svam āśramam ॥