Adhyāya 31

वैशंपायन उवाच । ततो राजा पाण्डुसुतो नारदं प्रत्यभाषत । भगवञ्श्रोतुमिच्छामि सुवर्णष्ठीविसंभवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājā pāṇḍusuto nāradaṁ pratyabhāṣata । bhagavañ śrotum icchāmi suvarṇaṣṭhīvisaṁbhavam ॥

एवमुक्तः स च मुनिर्धर्मराजेन नारदः । आचचक्षे यथा वृत्तं सुवर्णष्ठीविनं प्रति ॥

evam uktaḥ sa ca munir dharmarājena nāradaḥ । ācacakṣe yathā vr̥ttaṁ suvarṇaṣṭhīvinaṁ prati ॥

एवमेतन्महाराज यथायं केशवोऽब्रवीत् । कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छतः ॥

evam etan mahārāja yathāyaṁ keśavo ’bravīt । kāryasyāsya tu yac cheṣaṁ tat te vakṣyāmi pr̥cchataḥ ॥

अहं च पर्वतश्चैव स्वस्रीयो मे महामुनिः । वस्तुकामावभिगतौ सृञ्जयं जयतां वरम् ॥

ahaṁ ca parvataś caiva svasrīyo me mahāmuniḥ । vastukāmāv abhigatau sr̥ñjayaṁ jayatāṁ varam ॥

तत्र संपूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा । सर्वकामैः सुविहितौ निवसावोऽस्य वेश्मनि ॥

tatra saṁpūjitau tena vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo ’sya veśmani ॥

व्यतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च । पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत् ॥

vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca । parvato mām uvācedaṁ kāle vacanam arthavat ॥

आवामस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ । उषितौ समये ब्रह्मंश्चिन्त्यतामत्र सांप्रतम् ॥

āvām asya narendrasya gr̥he paramapūjitau । uṣitau samaye brahmaṁś cintyatām atra sāṁpratam ॥

ततोऽहमब्रुवं राजन्पर्वतं शुभदर्शनम् । सर्वमेतत्त्वयि विभो भागिनेयोपपद्यते ॥

tato ’ham abruvaṁ rājan parvataṁ śubhadarśanam । sarvam etat tvayi vibho bhāgineyopapadyate ॥

वरेण छन्द्यतां राजा लभतां यद्यदिच्छति । आवयोस्तपसा सिद्धिं प्राप्नोतु यदि मन्यसे ॥

vareṇa chandyatāṁ rājā labhatāṁ yad yad icchati । āvayos tapasā siddhiṁ prāpnotu yadi manyase ॥

तत आहूय राजानं सृञ्जयं शुभदर्शनम् । पर्वतोऽनुमतं वाक्यमुवाच मुनिपुंगवः ॥

tata āhūya rājānaṁ sr̥ñjayaṁ śubhadarśanam । parvato ’numataṁ vākyam uvāca munipuṁgavaḥ ॥

प्रीतौ स्वो नृप सत्कारैस्तव ह्यार्जवसंभृतैः । आवाभ्यामभ्यनुज्ञातो वरं नृवर चिन्तय ॥

prītau svo nr̥pa satkārais tava hy ārjavasaṁbhr̥taiḥ । āvābhyām abhyanujñāto varaṁ nr̥vara cintaya ॥

देवानामविहिंसायां यद्भवेन्मानुषक्षमम् । तद्गृहाण महाराज पूजार्हो नौ मतो भवान् ॥

devānām avihiṁsāyāṁ yad bhaven mānuṣakṣamam । tad gr̥hāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān ॥

सृञ्जय उवाच । प्रीतौ भवन्तौ यदि मे कृतमेतावता मम । एष एव परो लाभो निर्वृत्तो मे महाफलः ॥

sr̥ñjaya uvāca । prītau bhavantau yadi me kr̥tam etāvatā mama । eṣa eva paro lābho nirvr̥tto me mahāphalaḥ ॥

नारद उवाच । तमेवंवादिनं भूयः पर्वतः प्रत्यभाषत । वृणीष्व राजन्संकल्पो यस्ते हृदि चिरं स्थितः ॥

nārada uvāca । tam evaṁvādinaṁ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata । vr̥ṇīṣva rājan saṁkalpo yas te hr̥di ciraṁ sthitaḥ ॥

सृञ्जय उवाच । अभीप्सामि सुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रतम् । आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम् ॥

sr̥ñjaya uvāca । abhīpsāmi sutaṁ vīraṁ vīryavantaṁ dr̥ḍhavratam । āyuṣmantaṁ mahābhāgaṁ devarājasamadyutim ॥

पर्वत उवाच । भविष्यत्येष ते कामो न त्वायुष्मान्भविष्यति । देवराजाभिभूत्यर्थं संकल्पो ह्येष ते हृदि ॥

parvata uvāca । bhaviṣyaty eṣa te kāmo na tv āyuṣmān bhaviṣyati । devarājābhibhūtyarthaṁ saṁkalpo hy eṣa te hr̥di ॥

सुवर्णष्ठीवनाच्चैव स्वर्णष्ठीवी भविष्यति । रक्ष्यश्च देवराजात्स देवराजसमद्युतिः ॥

suvarṇaṣṭhīvanāc caiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati । rakṣyaś ca devarājāt sa devarājasamadyutiḥ ॥

नारद उवाच । तच्छ्रुत्वा सृञ्जयो वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः । प्रसादयामास तदा नैतदेवं भवेदिति ॥

nārada uvāca । tac chrutvā sr̥ñjayo vākyaṁ parvatasya mahātmanaḥ । prasādayām āsa tadā naitad evaṁ bhaved iti ॥

आयुष्मान्मे भवेत्पुत्रो भवतस्तपसा मुने । न च तं पर्वतः किंचिदुवाचेन्द्रव्यपेक्षया ॥

āyuṣmān me bhavet putro bhavatas tapasā mune । na ca taṁ parvataḥ kiṁ cid uvācendravyapekṣayā ॥

तमहं नृपतिं दीनमब्रुवं पुनरेव तु । स्मर्तव्योऽहं महाराज दर्शयिष्यामि ते स्मृतः ॥

tam ahaṁ nr̥patiṁ dīnam abruvaṁ punar eva tu । smartavyo ’haṁ mahārāja darśayiṣyāmi te smr̥taḥ ॥

अहं ते दयितं पुत्रं प्रेतराजवशं गतम् । पुनर्दास्यामि तद्रूपं मा शुचः पृथिवीपते ॥

ahaṁ te dayitaṁ putraṁ pretarājavaśaṁ gatam । punar dāsyāmi tad rūpaṁ mā śucaḥ pr̥thivīpate ॥

एवमुक्त्वा तु नृपतिं प्रयातौ स्वो यथेप्सितम् । सृञ्जयश्च यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरम् ॥

evam uktvā tu nr̥patiṁ prayātau svo yathepsitam । sr̥ñjayaś ca yathākāmaṁ praviveśa svamandiram ॥

सृञ्जयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश्चित्कालपर्यये । जज्ञे पुत्रो महावीर्यस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥

sr̥ñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṁś cit kālaparyaye । jajñe putro mahāvīryas tejasā prajvalann iva ॥

ववृधे स यथाकालं सरसीव महोत्पलम् । बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत् ॥

vavr̥dhe sa yathākālaṁ sarasīva mahotpalam । babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṁ nāma tasya tat ॥

तदद्भुततमं लोके पप्रथे कुरुसत्तम । बुबुधे तच्च देवेन्द्रो वरदानं महात्मनोः ॥

tad adbhutatamaṁ loke paprathe kurusattama । bubudhe tac ca devendro varadānaṁ mahātmanoḥ ॥

ततस्त्वभिभवाद्भीतो बृहस्पतिमते स्थितः । कुमारस्यान्तरप्रेक्षी बभूव बलवृत्रहा ॥

tatas tv abhibhavād bhīto br̥haspatimate sthitaḥ । kumārasyāntaraprekṣī babhūva balavr̥trahā ॥

चोदयामास वज्रं स दिव्यास्त्रं मूर्तिसंस्थितम् । व्याघ्रो भूत्वा जहीमं त्वं राजपुत्रमिति प्रभो ॥

codayām āsa vajraṁ sa divyāstraṁ mūrtisaṁsthitam । vyāghro bhūtvā jahīmaṁ tvaṁ rājaputram iti prabho ॥

विवृद्धः किल वीर्येण मामेषोऽभिभविष्यति । सृञ्जयस्य सुतो वज्र यथैनं पर्वतो ददौ ॥

vivr̥ddhaḥ kila vīryeṇa mām eṣo ’bhibhaviṣyati । sr̥ñjayasya suto vajra yathainaṁ parvato dadau ॥

एवमुक्तस्तु शक्रेण वज्रः परपुरंजयः । कुमारस्यान्तरप्रेक्षी नित्यमेवान्वपद्यत ॥

evam uktas tu śakreṇa vajraḥ parapuraṁjayaḥ । kumārasyāntaraprekṣī nityam evānvapadyata ॥

सृञ्जयोऽपि सुतं प्राप्य देवराजसमद्युतिम् । हृष्टः सान्तःपुरो राजा वननित्योऽभवत्तदा ॥

sr̥ñjayo ’pi sutaṁ prāpya devarājasamadyutim । hr̥ṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo ’bhavat tadā ॥

ततो भागीरथीतीरे कदाचिद्वननिर्झरे । धात्रीद्वितीयो बालः स क्रीडार्थं पर्यधावत ॥

tato bhāgīrathītīre kadā cid vananirjhare । dhātrīdvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṁ paryadhāvata ॥

पञ्चवर्षकदेशीयो बालो नागेन्द्रविक्रमः । सहसोत्पतितं व्याघ्रमाससाद महाबलः ॥

pañcavarṣakadeśīyo bālo nāgendravikramaḥ । sahasotpatitaṁ vyāghram āsasāda mahābalaḥ ॥

तेन चैव विनिष्पिष्टो वेपमानो नृपात्मजः । व्यसुः पपात मेदिन्यां ततो धात्री विचुक्रुशे ॥

tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nr̥pātmajaḥ । vyasuḥ papāta medinyāṁ tato dhātrī vicukruśe ॥

हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत । शार्दूलो देवराजस्य माययान्तर्हितस्तदा ॥

hatvā tu rājaputraṁ sa tatraivāntaradhīyata । śārdūlo devarājasya māyayāntarhitas tadā ॥

धात्र्यास्तु निनदं श्रुत्वा रुदत्याः परमार्तवत् । अभ्यधावत तं देशं स्वयमेव महीपतिः ॥

dhātryās tu ninadaṁ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat । abhyadhāvata taṁ deśaṁ svayam eva mahīpatiḥ ॥

स ददर्श गतासुं तं शयानं पीतशोणितम् । कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव च्युतम् ॥

sa dadarśa gatāsuṁ taṁ śayānaṁ pītaśoṇitam । kumāraṁ vigatānandaṁ niśākaram iva cyutam ॥

स तमुत्सङ्गमारोप्य परिपीडितवक्षसम् । पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयदातुरः ॥

sa tam utsaṅgam āropya paripīḍitavakṣasam । putraṁ rudhirasaṁsiktaṁ paryadevayad āturaḥ ॥

ततस्ता मातरस्तस्य रुदन्त्यः शोककर्शिताः । अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृञ्जयः ॥

tatas tā mātaras tasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ । abhyadhāvanta taṁ deśaṁ yatra rājā sa sr̥ñjayaḥ ॥

ततः स राजा सस्मार मामन्तर्गतमानसः । तच्चाहं चिन्तितं ज्ञात्वा गतवांस्तस्य दर्शनम् ॥

tataḥ sa rājā sasmāra mām antargatamānasaḥ । tac cāhaṁ cintitaṁ jñātvā gatavāṁs tasya darśanam ॥

स मयैतानि वाक्यानि श्रावितः शोकलालसः । यानि ते यदुवीरेण कथितानि महीपते ॥

sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ । yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate ॥

संजीवितश्चापि मया वासवानुमते तदा । भवितव्यं तथा तच्च न तच्छक्यमतोऽन्यथा ॥

saṁjīvitaś cāpi mayā vāsavānumate tadā । bhavitavyaṁ tathā tac ca na tac chakyam ato ’nyathā ॥

अत ऊर्ध्वं कुमारः स स्वर्णष्ठीवी महायशाः । चित्तं प्रसादयामास पितुर्मातुश्च वीर्यवान् ॥

ata ūrdhvaṁ kumāraḥ sa svarṇaṣṭhīvī mahāyaśāḥ । cittaṁ prasādayām āsa pitur mātuś ca vīryavān ॥

कारयामास राज्यं स पितरि स्वर्गते विभुः । वर्षाणामेकशतवत्सहस्रं भीमविक्रमः ॥

kārayām āsa rājyaṁ sa pitari svargate vibhuḥ । varṣāṇām ekaśatavat sahasraṁ bhīmavikramaḥ ॥

तत इष्ट्वा महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः । तर्पयामास देवांश्च पितॄंश्चैव महाद्युतिः ॥

tata iṣṭvā mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ । tarpayām āsa devāṁś ca pitr̥̄ṁś caiva mahādyutiḥ ॥

उत्पाद्य च बहून्पुत्रान्कुलसंतानकारिणः । कालेन महता राजन्कालधर्ममुपेयिवान् ॥

utpādya ca bahūn putrān kulasaṁtānakāriṇaḥ । kālena mahatā rājan kāladharmam upeyivān ॥

स त्वं राजेन्द्र संजातं शोकमेतन्निवर्तय । यथा त्वां केशवः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ॥

sa tvaṁ rājendra saṁjātaṁ śokam etan nivartaya । yathā tvāṁ keśavaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ ॥

पितृपैतामहं राज्यमास्थाय दुरमुद्वह । इष्ट्वा पुण्यैर्महायज्ञैरिष्टाँल्लोकानवाप्स्यसि ॥

pitr̥paitāmahaṁ rājyam āsthāya duram udvaha । iṣṭvā puṇyair mahāyajñair iṣṭām̐l lokān avāpsyasi ॥