Adhyāya 301

याज्ञवल्क्य उवाच । पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः । गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥

yājñavalkya uvāca । pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ । gantavyam adhibhūtaṁ ca viṣṇus tatrādhidaivatam ॥

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः । विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥

pāyur adhyātmam ity āhur yathātattvārthadarśinaḥ । visargam adhibhūtaṁ ca mitras tatrādhidaivatam ॥

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगनिदर्शनम् । अधिभूतं तथानन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥

upastho ’dhyātmam ity āhur yathāyoganidarśanam । adhibhūtaṁ tathānando daivataṁ ca prajāpatiḥ ॥

हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासांख्यनिदर्शनम् । कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥

hastāv adhyātmam ity āhur yathāsāṁkhyanidarśanam । kartavyam adhibhūtaṁ tu indras tatrādhidaivatam ॥

वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् । वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥

vāg adhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam । vaktavyam adhibhūtaṁ tu vahnis tatrādhidaivatam ॥

चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् । रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥

cakṣur adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam । rūpam atrādhibhūtaṁ tu sūryas tatrādhidaivatam ॥

श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् । शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥

śrotram adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam । śabdas tatrādhibhūtaṁ tu diśas tatrādhidaivatam ॥

जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वनिदर्शनम् । रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥

jihvām adhyātmam ity āhur yathātattvanidarśanam । rasa evādhibhūtaṁ tu āpas tatrādhidaivatam ॥

घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् । गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥

ghrāṇam adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam । gandha evādhibhūtaṁ tu pr̥thivī cādhidaivatam ॥

त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः । स्पर्श एवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥

tvag adhyātmam iti prāhus tattvabuddhiviśāradāḥ । sparśa evādhibhūtaṁ tu pavanaś cādhidaivatam ॥

मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् । मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥

mano ’dhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam । mantavyam adhibhūtaṁ tu candramāś cādhidaivatam ॥

अहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शनम् । अभिमानोऽधिभूतं तु भवस्तत्राधिदैवतम् ॥

ahaṁkārikam adhyātmam āhus tattvanidarśanam । abhimāno ’dhibhūtaṁ tu bhavas tatrādhidaivatam ॥

बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावेदनिदर्शनम् । बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञोऽत्राधिदैवतम् ॥

buddhir adhyātmam ity āhur yathāvedanidarśanam । boddhavyam adhibhūtaṁ tu kṣetrajño ’trādhidaivatam ॥

एषा ते व्यक्ततो राजन्विभूतिरनुवर्णिता । आदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ॥

eṣā te vyaktato rājan vibhūtir anuvarṇitā । ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit ॥

प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया । क्रीडार्थं तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥

prakr̥tir guṇān vikurute svacchandenātmakāmyayā । krīḍārthaṁ tu mahārāja śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते । प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥

yathā dīpasahasrāṇi dīpān martyāḥ prakurvate । prakr̥tis tathā vikurute puruṣasya guṇān bahūn ॥

सत्त्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाश्यमेव च । सुखं शुद्धित्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥

sattvam ānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyam eva ca । sukhaṁ śuddhitvam ārogyaṁ saṁtoṣaḥ śraddadhānatā ॥

अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता । समता सत्यमानृण्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥

akārpaṇyam asaṁrambhaḥ kṣamā dhr̥tir ahiṁsatā । samatā satyam ānr̥ṇyaṁ mārdavaṁ hrīr acāpalam ॥

शौचमार्जवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः । इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थनम् ॥

śaucam ārjavam ācāram alaulyaṁ hr̥dyasaṁbhramaḥ । iṣṭāniṣṭaviyogānāṁ kr̥tānām avikatthanam ॥

दानेन चानुग्रहणमस्पृहार्थे परार्थता । सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥

dānena cānugrahaṇam aspr̥hārthe parārthatā । sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smr̥tāḥ ॥

रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहे । अत्याशित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥

rajoguṇānāṁ saṁghāto rūpam aiśvaryavigrahe । atyāśitvam akāruṇyaṁ sukhaduḥkhopasevanam ॥

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् । अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥

parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam । ahaṁkāras tv asatkāraś cintā vairopasevanam ॥

परितापोऽपहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा । भेदः परुषता चैव कामक्रोधौ मदस्तथा । दर्पो द्वेषोऽतिवादश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ॥

paritāpo ’paharaṇaṁ hrīnāśo ’nārjavaṁ tathā । bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madas tathā । darpo dveṣo ’tivādaś ca ete proktā rajoguṇāḥ ॥

तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् । मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ॥

tāmasānāṁ tu saṁghātaṁ pravakṣyāmy upadhāryatām । moho ’prakāśas tāmisram andhatāmisrasaṁjñitam ॥

मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते । तमसो लक्षणानीह भक्षाणामभिरोचनम् ॥

maraṇaṁ cāndhatāmisraṁ tāmisraṁ krodha ucyate । tamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇām abhirocanam ॥

भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता । गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ॥

bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atr̥ptatā । gandhavāso vihāreṣu śayaneṣv āsaneṣu ca ॥

दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः । नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता । द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥

divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ । nr̥tyavāditragītānām ajñānāc chraddadhānatā । dveṣo dharmaviśeṣāṇām ete vai tāmasā guṇāḥ ॥