Adhyāya 3

नारद उवाच । कर्णस्य बाहुवीर्येण प्रश्रयेण दमेन च । तुतोष भृगुशार्दूलो गुरुशुश्रूषया तथा ॥

nārada uvāca । karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca । tutoṣa bhr̥guśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā ॥

तस्मै स विधिवत्कृत्स्नं ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम् । प्रोवाचाखिलमव्यग्रं तपस्वी सुतपस्विने ॥

tasmai sa vidhivat kr̥tsnaṁ brahmāstraṁ sanivartanam । provācākhilam avyagraṁ tapasvī sutapasvine ॥

विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणोऽऽश्रमे भृगोः । चकार वै धनुर्वेदे यत्नमद्भुतविक्रमः ॥

viditāstras tataḥ karṇo ramamāṇo ’’śrame bhr̥goḥ । cakāra vai dhanurvede yatnam adbhutavikramaḥ ॥

ततः कदाचिद्रामस्तु चरन्नाश्रममन्तिकात् । कर्णेन सहितो धीमानुपवासेन कर्शितः ॥

tataḥ kadā cid rāmas tu carann āśramam antikāt । karṇena sahito dhīmān upavāsena karśitaḥ ॥

सुष्वाप जामदग्न्यो वै विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः । कर्णस्योत्सङ्ग आधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः ॥

suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhr̥daḥ । karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ ॥

अथ कृमिः श्लेष्ममयो मांसशोणितभोजनः । दारुणो दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशमागमत् ॥

atha kr̥miḥ śleṣmamayo māṁsaśoṇitabhojanaḥ । dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśam āgamat ॥

स तस्योरुमथासाद्य बिभेद रुधिराशनः । न चैनमशकत्क्षेप्तुं हन्तुं वापि गुरोर्भयात् ॥

sa tasyorum athāsādya bibheda rudhirāśanaḥ । na cainam aśakat kṣeptuṁ hantuṁ vāpi guror bhayāt ॥

संदश्यमानोऽपि तथा कृमिणा तेन भारत । गुरुप्रबोधशङ्की च तमुपैक्षत सूतजः ॥

saṁdaśyamāno ’pi tathā kr̥miṇā tena bhārata । guruprabodhaśaṅkī ca tam upaikṣata sūtajaḥ ॥

कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसह्यां विनिगृह्य ताम् । अकम्पन्नव्यथंश्चैव धारयामास भार्गवम् ॥

karṇas tu vedanāṁ dhairyād asahyāṁ vinigr̥hya tām । akampann avyathaṁś caiva dhārayām āsa bhārgavam ॥

यदा तु रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टो भृगूद्वहः । तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश्चेदमब्रवीत् ॥

yadā tu rudhireṇāṅge parispr̥ṣṭo bhr̥gūdvahaḥ । tadābudhyata tejasvī saṁtaptaś cedam abravīt ॥

अहोऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किमिदं क्रियते त्वया । कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यमिदं मम ॥

aho ’smy aśucitāṁ prāptaḥ kim idaṁ kriyate tvayā । kathayasva bhayaṁ tyaktvā yāthātathyam idaṁ mama ॥

तस्य कर्णस्तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम् । ददर्श रामस्तं चापि कृमिं सूकरसंनिभम् ॥

tasya karṇas tadācaṣṭa kr̥miṇā paribhakṣaṇam । dadarśa rāmas taṁ cāpi kr̥miṁ sūkarasaṁnibham ॥

अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिरिव संवृतम् । रोमभिः संनिरुद्धाङ्गमलर्कं नाम नामतः ॥

aṣṭapādaṁ tīkṣṇadaṁṣṭraṁ sūcībhir iva saṁvr̥tam । romabhiḥ saṁniruddhāṅgam alarkaṁ nāma nāmataḥ ॥

स दृष्टमात्रो रामेण कृमिः प्राणानवासृजत् । तस्मिन्नेवासृक्संक्लिन्ने तदद्भुतमिवाभवत् ॥

sa dr̥ṣṭamātro rāmeṇa kr̥miḥ prāṇān avāsr̥jat । tasminn evāsr̥ksaṁklinne tad adbhutam ivābhavat ॥

ततोऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान् । राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः ॥

tato ’ntarikṣe dadr̥śe viśvarūpaḥ karālavān । rākṣaso lohitagrīvaḥ kr̥ṣṇāṅgo meghavāhanaḥ ॥

स रामं प्राञ्जलिर्भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः । स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम् ॥

sa rāmaṁ prāñjalir bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ । svasti te bhr̥guśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam ॥

मोक्षितो नरकादस्मि भवता मुनिसत्तम । भद्रं च तेऽस्तु नन्दिश्च प्रियं मे भवता कृतम् ॥

mokṣito narakād asmi bhavatā munisattama । bhadraṁ ca te ’stu nandiś ca priyaṁ me bhavatā kr̥tam ॥

तमुवाच महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान् । कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत् ॥

tam uvāca mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān । kas tvaṁ kasmāc ca narakaṁ pratipanno bravīhi tat ॥

सोऽब्रवीदहमासं प्राग्गृत्सो नाम महासुरः । पुरा देवयुगे तात भृगोस्तुल्यवया इव ॥

so ’bravīd aham āsaṁ prāg gr̥tso nāma mahāsuraḥ । purā devayuge tāta bhr̥gos tulyavayā iva ॥

सोऽहं भृगोः सुदयितां भार्यामपहरं बलात् । महर्षेरभिशापेन कृमिभूतोऽपतं भुवि ॥

so ’haṁ bhr̥goḥ sudayitāṁ bhāryām apaharaṁ balāt । maharṣer abhiśāpena kr̥mibhūto ’pataṁ bhuvi ॥

अब्रवीत्तु स मां क्रोधात्तव पूर्वपितामहः । मूत्रश्लेष्माशनः पाप निरयं प्रतिपत्स्यसे ॥

abravīt tu sa māṁ krodhāt tava pūrvapitāmahaḥ । mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṁ pratipatsyase ॥

शापस्यान्तो भवेद्ब्रह्मन्नित्येवं तमथाब्रुवम् । भविता भार्गवे राम इति मामब्रवीद्भृगुः ॥

śāpasyānto bhaved brahmann ity evaṁ tam athābruvam । bhavitā bhārgave rāma iti mām abravīd bhr̥guḥ ॥

सोऽहमेतां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलं तथा । त्वया साधो समागम्य विमुक्तः पापयोनितः ॥

so ’ham etāṁ gatiṁ prāpto yathā nakuśalaṁ tathā । tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ ॥

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः । रामः कर्णं तु सक्रोधमिदं वचनमब्रवीत् ॥

evam uktvā namaskr̥tya yayau rāmaṁ mahāsuraḥ । rāmaḥ karṇaṁ tu sakrodham idaṁ vacanam abravīt ॥

अतिदुःखमिदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत् । क्षत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यमुच्यताम् ॥

atiduḥkham idaṁ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet । kṣatriyasyaiva te dhairyaṁ kāmayā satyam ucyatām ॥

तमुवाच ततः कर्णः शापभीतः प्रसादयन् । ब्रह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव ॥

tam uvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan । brahmakṣatrāntare sūtaṁ jātaṁ māṁ viddhi bhārgava ॥

राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि । प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्नस्त्रलुब्धस्य भार्गव ॥

rādheyaḥ karṇa iti māṁ pravadanti janā bhuvi । prasādaṁ kuru me brahmann astralubdhasya bhārgava ॥

पिता गुरुर्न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः । अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके ॥

pitā gurur na saṁdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ । ato bhārgava ity uktaṁ mayā gotraṁ tavāntike ॥

तमुवाच भृगुश्रेष्ठः सरोषः प्रहसन्निव । भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम् ॥

tam uvāca bhr̥guśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasann iva । bhūmau nipatitaṁ dīnaṁ vepamānaṁ kr̥tāñjalim ॥

यस्मान्मिथ्योपचरितो अस्त्रलोभादिह त्वया । तस्मादेतद्धि ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति ॥

yasmān mithyopacarito astralobhād iha tvayā । tasmād etad dhi te mūḍha brahmāstraṁ pratibhāsyati ॥

अन्यत्र वधकालात्ते सदृशेन समेयुषः । अब्राह्मणे न हि ब्रह्म ध्रुवं तिष्ठेत्कदाचन ॥

anyatra vadhakālāt te sadr̥śena sameyuṣaḥ । abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṁ tiṣṭhet kadā cana ॥

गच्छेदानीं न ते स्थानमनृतस्येह विद्यते । न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि ॥

gacchedānīṁ na te sthānam anr̥tasyeha vidyate । na tvayā sadr̥śo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi ॥

एवमुक्तस्तु रामेण न्यायेनोपजगाम सः । दुर्योधनमुपागम्य कृतास्त्रोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥

evam uktas tu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ । duryodhanam upāgamya kr̥tāstro ’smīti cābravīt ॥