Adhyāya 299

याज्ञवल्क्य उवाच । अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबोध मे । पञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥

yājñavalkya uvāca । avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṁkhyāṁ nibodha me । pañca kalpasahasrāṇi dviguṇāny ahar ucyate ॥

रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप । सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥

rātrir etāvatī cāsya pratibuddho narādhipa । sr̥jaty oṣadhim evāgre jīvanaṁ sarvadehinām ॥

ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् । सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥

tato brahmāṇam asr̥jad dhairaṇyāṇḍasamudbhavam । sā mūrtiḥ sarvabhūtānām ity evam anuśuśruma ॥

संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः । संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥

saṁvatsaram uṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ । saṁdadhe ’rdhaṁ mahīṁ kr̥tsnāṁ divam ardhaṁ prajāpatiḥ ॥

द्यावापृथिव्योरित्येष राजन्वेदेषु पठ्यते । तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥

dyāvāpr̥thivyor ity eṣa rājan vedeṣu paṭhyate । tayoḥ śakalayor madhyam ākāśam akarot prabhuḥ ॥

एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः । दश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते । रात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥

etasyāpi ca saṁkhyānaṁ vedavedāṅgapāragaiḥ । daśa kalpasahasrāṇi pādonāny ahar ucyate । rātrim etāvatīṁ cāsya prāhur adhyātmacintakāḥ ॥

सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा । चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः । ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम ॥

sr̥jaty ahaṁkāram r̥ṣir bhūtaṁ divyātmakaṁ tathā । caturaś cāparān putrān dehāt pūrvaṁ mahān r̥ṣiḥ । te vai pitr̥bhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama ॥

देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः । चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥

devāḥ pitr̥̄ṇāṁ ca sutā devair lokāḥ samāvr̥tāḥ । carācarā naraśreṣṭha ity evam anuśuśruma ॥

परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥

parameṣṭhī tv ahaṁkāro ’sr̥jad bhūtāni pañcadhā । pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ॥

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतः । पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥

etasyāpi niśām āhus tr̥tīyam iha kurvataḥ । pañca kalpasahasrāṇi tāvad evāhar ucyate ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ । ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu । yair āviṣṭāni bhūtāni ahany ahani pārthiva ॥

अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताः । अन्योन्यमभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ॥

anyonyaṁ spr̥hayanty ete anyonyasya hite ratāḥ । anyonyam abhimanyante anyonyaspardhinas tathā ॥

ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः । इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ॥

te vadhyamānā anyonyaṁ guṇair hāribhir avyayāḥ । ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ ॥

त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते । रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ॥

trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣām ahar ucyate । rātrir etāvatī caiva manasaś ca narādhipa ॥

मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः । न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ॥

manaś carati rājendra caritaṁ sarvam indriyaiḥ । na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati ॥

चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति । तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥

cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā । manasi vyākule cakṣuḥ paśyann api na paśyati । tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantīty abhicakṣate ॥

मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् । न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् । एवं मनःप्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत् ॥

manasy uparate rājann indriyoparamo bhavet । na cendriyavyuparame manasy uparamo bhavet । evaṁ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet ॥

इन्द्रियाणां हि सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते । एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशाः ॥

indriyāṇāṁ hi sarveṣām īśvaraṁ mana ucyate । etad viśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ ॥