Adhyāya 286

पराशर उवाच । पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च; न निर्गुणा नाम भवन्ति लोके । अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च; हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन् ॥

parāśara uvāca । pitā sakhāyo guravaḥ striyaś ca; na nirguṇā nāma bhavanti loke । ananyabhaktāḥ priyavādinaś ca; hitāś ca vaśyāś ca tathaiva rājan ॥

पिता परं दैवतं मानवानां; मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति । ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति; जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति ॥

pitā paraṁ daivataṁ mānavānāṁ; mātur viśiṣṭaṁ pitaraṁ vadanti । jñānasya lābhaṁ paramaṁ vadanti; jitendriyārthāḥ param āpnuvanti ॥

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे; नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते । प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा;न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम् ॥

raṇājire yatra śarāgnisaṁstare; nr̥pātmajo ghātam avāpya dahyate । prayāti lokān amaraiḥ sudurlabhān; niṣevate svargaphalaṁ yathāsukham ॥

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं; पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम् । अनुद्यतं रोगिणं याचमानं; न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन् ॥

śrāntaṁ bhītaṁ bhraṣṭaśastraṁ rudantaṁ; parāṅmukhaṁ paribarhaiś ca hīnam । anudyataṁ rogiṇaṁ yācamānaṁ; na vai hiṁsyād bālavr̥ddhau ca rājan ॥

परिबर्हैः सुसंपन्नमुद्यतं तुल्यतां गतम् । अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम् ॥

paribarhaiḥ susaṁpannam udyataṁ tulyatāṁ gatam । atikrameta nr̥patiḥ saṁgrāme kṣatriyātmajam ॥

तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः । निहीनात्कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः ॥

tulyād iha vadhaḥ śreyān viśiṣṭāc ceti niścayaḥ । nihīnāt kātarāc caiva nr̥pāṇāṁ garhito vadhaḥ ॥

पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप । पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः ॥

pāpāt pāpasamācārān nihīnāc ca narādhipa । pāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ ॥

न कश्चित्त्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम् । सावशेषायुषं चापि कश्चिदेवापकर्षति ॥

na kaś cit trāti vai rājan diṣṭāntavaśam āgatam । sāvaśeṣāyuṣaṁ cāpi kaś cid evāpakarṣati ॥

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् । हिंसात्मकानि कर्माणि नायुरिच्छेत्परायुषा ॥

snigdhaiś ca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet । hiṁsātmakāni karmāṇi nāyur icchet parāyuṣā ॥

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् । निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥

gr̥hasthānāṁ tu sarveṣāṁ vināśam abhikāṅkṣatām । nidhanaṁ śobhanaṁ tāta pulineṣu kriyāvatām ॥

आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति । नाकारणात्तद्भवति कारणैरुपपादितम् ॥

āyuṣi kṣayam āpanne pañcatvam upagacchati । nākāraṇāt tad bhavati kāraṇair upapāditam ॥

तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम् । अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम् ॥

tathā śarīraṁ bhavati dehād yenopapāditam । adhvānaṁ gatakaś cāyaṁ prāptaś cāyaṁ gr̥hād gr̥ham ॥

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते । तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥

dvitīyaṁ kāraṇaṁ tatra nānyat kiṁ cana vidyate । tad dehaṁ dehināṁ yuktaṁ mokṣabhūteṣu vartate ॥

सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् । भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥

sirāsnāyvasthisaṁghātaṁ bībhatsāmedhyasaṁkulam । bhūtānām indriyāṇāṁ ca guṇānāṁ ca samāgamam ॥

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः । गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥

tvagantaṁ deham ity āhur vidvāṁso ’dhyātmacintakāḥ । guṇair api parikṣīṇaṁ śarīraṁ martyatāṁ gatam ॥

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् । भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति ॥

śarīriṇā parityaktaṁ niśceṣṭaṁ gatacetanam । bhūtaiḥ prakr̥tim āpannais tato bhūmau nimajjati ॥

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह । इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह । तत्स्वभावोऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा ॥

bhāvitaṁ karmayogena jāyate tatra tatra ha । idaṁ śarīraṁ vaideha mriyate yatra tatra ha । tatsvabhāvo ’paro dr̥ṣṭo visargaḥ karmaṇas tathā ॥

न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः । परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान् ॥

na jāyate tu nr̥pate kaṁ cit kālam ayaṁ punaḥ । paribhramati bhūtātmā dyām ivāmbudharo mahān ॥

स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृप । मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥

sa punar jāyate rājan prāpyehāyatanaṁ nr̥pa । manasaḥ paramo hy ātmā indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ ॥

द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप । जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः । द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः ॥

dvividhānāṁ ca bhūtānāṁ jaṅgamāḥ paramā nr̥pa । jaṅgamānām api tathā dvipadāḥ paramā matāḥ । dvipadānām api tathā dvijā vai paramāḥ smr̥tāḥ ॥

द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः । प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः ॥

dvijānām api rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ । prājñānām ātmasaṁbuddhāḥ saṁbuddhānām amāninaḥ ॥

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः । अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः ॥

jātam anveti maraṇaṁ nr̥ṇām iti viniścayaḥ । antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ ॥

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् । नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत् ॥

āpanne tūttarāṁ kāṣṭhāṁ sūrye yo nidhanaṁ vrajet । nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājan sa puṇyakr̥t ॥

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम् । मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः ॥

ayojayitvā kleśena janaṁ plāvya ca duṣkr̥tam । mr̥tyunāprākr̥teneha karma kr̥tvātmaśaktitaḥ ॥

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथा वधः । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते ॥

viṣam udbandhanaṁ dāho dasyuhastāt tathā vadhaḥ । daṁṣṭribhyaś ca paśubhyaś ca prākr̥to vadha ucyate ॥

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैः । एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि ॥

na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṁdhijaiḥ । evaṁvidhaiś ca bahubhir aparaiḥ prākr̥tair api ॥

ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृप । मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम् ॥

ūrdhvaṁ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakr̥tāṁ nr̥pa । madhyato madhyapuṇyānām adho duṣkr̥takarmaṇām ॥

एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रु;रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् । येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो; घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥

ekaḥ śatrur na dvitīyo ’sti śatrur; ajñānatulyaḥ puruṣasya rājan । yenāvr̥taḥ kurute saṁprayukto; ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni ॥

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं; वृद्धानुपास्यं च भवेत यस्य । प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र; प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति ॥

prabodhanārthaṁ śrutidharmayuktaṁ; vr̥ddhān upāsyaṁ ca bhaveta yasya । prayatnasādhyo hi sa rājaputra; prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti ॥

अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी; यज्ञाञ्शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च । वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः; श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम् ॥

adhītya vedāṁs tapasā brahmacārī; yajñāñ śaktyā saṁnisr̥jyeha pañca । vanaṁ gacchet puruṣo dharmakāmaḥ; śreyaś citvā sthāpayitvā svavaṁśam ॥

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानमवसादयेत् । चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम् ॥

upabhogair api tyaktaṁ nātmānam avasādayet । caṇḍālatve ’pi mānuṣyaṁ sarvathā tāta durlabham ॥

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते । आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥

iyaṁ hi yoniḥ prathamā yāṁ prāpya jagatīpate । ātmā vai śakyate trātuṁ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ ॥

कथं न विप्रणश्येम योनितोऽस्या इति प्रभो । कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात् ॥

kathaṁ na vipraṇaśyema yonito ’syā iti prabho । kurvanti dharmaṁ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt ॥

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यमिह वै नरः । धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते ॥

yo durlabhataraṁ prāpya mānuṣyam iha vai naraḥ । dharmāvamantā kāmātmā bhavet sa khalu vañcyate ॥

यस्तु प्रीतिपुरोगेण चक्षुषा तात पश्यति । दीपोपमानि भूतानि यावदर्चिर्न नश्यति ॥

yas tu prītipurogeṇa cakṣuṣā tāta paśyati । dīpopamāni bhūtāni yāvad arcir na naśyati ॥

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत । समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते ॥

sāntvenānupradānena priyavādena cāpy uta । samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate ॥

दानं त्यागः शोभना मूर्तिरद्भ्यो; भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम् । सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु; ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम् ॥

dānaṁ tyāgaḥ śobhanā mūrtir adbhyo; bhūyaḥ plāvyaṁ tapasā vai śarīram । sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu; ye cāpy anye puṇyadeśāḥ pr̥thivyām ॥

गृहेषु येषामसवः पतन्ति; तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम् । यानेन वै प्रापणं च श्मशाने; शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः ॥

gr̥heṣu yeṣām asavaḥ patanti; teṣām atho nirharaṇaṁ praśastam । yānena vai prāpaṇaṁ ca śmaśāne; śaucena nūnaṁ vidhinā caiva dāhaḥ ॥

इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च; दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः । शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं; सर्वाण्यात्मार्थे मानवो यः करोति ॥

iṣṭiḥ puṣṭir yajanaṁ yājanaṁ ca; dānaṁ puṇyānāṁ karmaṇāṁ ca prayogaḥ । śaktyā pitryaṁ yac ca kiṁ cit praśastaṁ; sarvāṇy ātmārthe mānavo yaḥ karoti ॥

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिप । श्रेयसोऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः ॥

dharmaśāstrāṇi vedāś ca ṣaḍaṅgāni narādhipa । śreyaso ’rthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ ॥

भीष्म उवाच । एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना । विदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽर्थे नराधिप ॥

bhīṣma uvāca । etad vai sarvam ākhyātaṁ muninā sumahātmanā । videharājāya purā śreyaso ’rthe narādhipa ॥