Adhyāya 242

शुक उवाच । यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन । यो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

śuka uvāca । yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaś cana । yo viśiṣṭaś ca dharmebhyas taṁ bhavān prabravītu me ॥

व्यास उवाच । धर्मं ते संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् । विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु ॥

vyāsa uvāca । dharmaṁ te saṁpravakṣyāmi purāṇam r̥ṣisaṁstutam । viśiṣṭaṁ sarvadharmebhyas tam ihaikamanāḥ śr̥ṇu ॥

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः । सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान् ॥

indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṁyamya yatnataḥ । sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān ॥

मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥

manasaś cendriyāṇāṁ ca hy aikāgryaṁ paramaṁ tapaḥ । taj jyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ॥

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया । आत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यमचिन्तयन् ॥

tāni sarvāṇi saṁdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā । ātmatr̥pta ivāsīta bahu cintyam acintayan ॥

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । तदा त्वमात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥

gocarebhyo nivr̥ttāni yadā sthāsyanti veśmani । tadā tvam ātmanātmānaṁ paraṁ drakṣyasi śāśvatam ॥

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् । तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥

sarvātmānaṁ mahātmānaṁ vidhūmam iva pāvakam । taṁ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ ॥

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः । आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥

yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ । ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṁ kva me phalam ॥

एवमात्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम् । अन्यो ह्यत्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥

evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nv aham । anyo hy atrāntarātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati ॥

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना । दृष्ट्वा त्वमात्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥

jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā । dr̥ṣṭvā tvam ātmanātmānaṁ nirātmā bhava sarvavit ॥

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगः । परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥

vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ । parāṁ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ ॥

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् । पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥

sarvataḥsrotasaṁ ghorāṁ nadīṁ lokapravāhinīm । pañcendriyagrāhavatīṁ manaḥsaṁkalparodhasam ॥

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् । सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥

lobhamohatr̥ṇacchannāṁ kāmakrodhasarīsr̥pām । satyatīrthānr̥takṣobhāṁ krodhapaṅkāṁ saridvarām ॥

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः । प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥

avyaktaprabhavāṁ śīghrāṁ dustarām akr̥tātmabhiḥ । pratarasva nadīṁ buddhyā kāmagrāhasamākulām ॥

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् । आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥

saṁsārasāgaragamāṁ yonipātāladustarām । ātmajanmodbhavāṁ tāta jihvāvartāṁ durāsadām ॥

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः । तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः ॥

yāṁ taranti kr̥taprajñā dhr̥timanto manīṣiṇaḥ । tāṁ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavic chuciḥ ॥

उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि । संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥

uttamāṁ buddhim āsthāya brahmabhūyaṁ gamiṣyasi । saṁtīrṇaḥ sarvasaṁkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ ॥

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय । अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथा । ततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥

bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya । akrudhyann aprahr̥ṣyaṁś ca nanr̥śaṁsamatis tathā । tato drakṣyasi bhūtānāṁ sarveṣāṁ prabhavāpyayau ॥

एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः । धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥

evaṁ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṁ menire budhāḥ । dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha munayas tattvadarśinaḥ ॥

आत्मनोऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम् । प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च ॥

ātmano ’vyayino jñātvā idaṁ putrānuśāsanam । prayatāya pravaktavyaṁ hitāyānugatāya ca ॥

आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् । अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा ॥

ātmajñānam idaṁ guhyaṁ sarvaguhyatamaṁ mahat । abruvaṁ yad ahaṁ tāta ātmasākṣikam añjasā ॥

नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव चेदं नपुंसकम् । अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥

naiva strī na pumān etan naiva cedaṁ napuṁsakam । aduḥkham asukhaṁ brahma bhūtabhavyabhavātmakam ॥

नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुयात् । अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद्वर्त्म विधीयते ॥

naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt । abhavapratipattyartham etad vartma vidhīyate ॥

यथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा तथा । कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च ॥

yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā । kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca ॥

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन; पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेन । पृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं; ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत् ॥

tat prītiyuktena guṇānvitena; putreṇa satputraguṇānvitena । pr̥ṣṭo hīdaṁ prītimatā hitārthaṁ; brūyāt sutasyeha yad uktam etat ॥