Adhyāya 21

देवस्थान उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इन्द्रेण समये पृष्टो यदुवाच बृहस्पतिः ॥

devasthāna uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । indreṇa samaye pr̥ṣṭo yad uvāca br̥haspatiḥ ॥

संतोषो वै स्वर्गतमः संतोषः परमं सुखम् । तुष्टेर्न किंचित्परतः सुसम्यक्परितिष्ठति ॥

saṁtoṣo vai svargatamaḥ saṁtoṣaḥ paramaṁ sukham । tuṣṭer na kiṁ cit parataḥ susamyak paritiṣṭhati ॥

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । तदात्मज्योतिरात्मैव स्वात्मनैव प्रसीदति ॥

yadā saṁharate kāmān kūrmo ’ṅgānīva sarvaśaḥ । tadātmajyotir ātmaiva svātmanaiva prasīdati ॥

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति । कामद्वेषौ च जयति तदात्मानं प्रपश्यति ॥

na bibheti yadā cāyaṁ yadā cāsmān na bibhyati । kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṁ prapaśyati ॥

यदासौ सर्वभूतानां न क्रुध्यति न दुष्यति । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadāsau sarvabhūtānāṁ na krudhyati na duṣyati । karmaṇā manasā vācā brahma saṁpadyate tadā ॥

एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा । तदा तदा प्रपश्यन्ति तस्माद्बुध्यस्व भारत ॥

evaṁ kaunteya bhūtāni taṁ taṁ dharmaṁ tathā tathā । tadā tadā prapaśyanti tasmād budhyasva bhārata ॥

अन्ये शमं प्रशंसन्ति व्यायाममपरे तथा । नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथापरे ॥

anye śamaṁ praśaṁsanti vyāyāmam apare tathā । naikaṁ na cāparaṁ ke cid ubhayaṁ ca tathāpare ॥

यज्ञमेके प्रशंसन्ति संन्यासमपरे जनाः । दानमेके प्रशंसन्ति केचिदेव प्रतिग्रहम् । केचित्सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते ॥

yajñam eke praśaṁsanti saṁnyāsam apare janāḥ । dānam eke praśaṁsanti ke cid eva pratigraham । ke cit sarvaṁ parityajya tūṣṇīṁ dhyāyanta āsate ॥

राज्यमेके प्रशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम् । हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च केचिदेकान्तशीलिनः ॥

rājyam eke praśaṁsanti sarveṣāṁ paripālanam । hatvā bhittvā ca chittvā ca ke cid ekāntaśīlinaḥ ॥

एतत्सर्वं समालोक्य बुधानामेष निश्चयः । अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः ॥

etat sarvaṁ samālokya budhānām eṣa niścayaḥ । adroheṇaiva bhūtānāṁ yo dharmaḥ sa satāṁ mataḥ ॥

अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो धृतिः क्षमा । प्रजनः स्वेषु दारेषु मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥

adrohaḥ satyavacanaṁ saṁvibhāgo dhr̥tiḥ kṣamā । prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṁ hrīr acāpalam ॥

धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । तस्मादेवं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ॥

dhanaṁ dharmapradhāneṣṭaṁ manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt । tasmād evaṁ prayatnena kaunteya paripālaya ॥

यो हि राज्ये स्थितः शश्वद्वशी तुल्यप्रियाप्रियः । क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥

yo hi rājye sthitaḥ śaśvad vaśī tulyapriyāpriyaḥ । kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit ॥

असाधुनिग्रहरतः साधूनां प्रग्रहे रतः । धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित् ॥

asādhunigraharataḥ sādhūnāṁ pragrahe rataḥ । dharme vartmani saṁsthāpya prajā varteta dharmavit ॥

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वने वन्येन वर्तयन् । विधिना श्रामणेनैव कुर्यात्कालमतन्द्रितः ॥

putrasaṁkrāmitaśrīs tu vane vanyena vartayan । vidhinā śrāmaṇenaiva kuryāt kālam atandritaḥ ॥

य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः । तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात्सफलो नृप । निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम् ॥

ya evaṁ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ । tasyāyaṁ ca paraś caiva lokaḥ syāt saphalo nr̥pa । nirvāṇaṁ tu suduṣpāraṁ bahuvighnaṁ ca me matam ॥

एवं धर्ममनुक्रान्ताः सत्यदानतपःपराः । आनृशंस्यगुणैर्युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥

evaṁ dharmam anukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ । ānr̥śaṁsyaguṇair yuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ ॥

प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः । गोब्राह्मणार्थं युद्धेन संप्राप्ता गतिमुत्तमाम् ॥

prajānāṁ pālane yuktā damam uttamam āsthitāḥ । gobrāhmaṇārthaṁ yuddhena saṁprāptā gatim uttamām ॥

एवं रुद्राः सवसवस्तथादित्याः परंतप । साध्या राजर्षिसंघाश्च धर्ममेतं समाश्रिताः । अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः ॥

evaṁ rudrāḥ savasavas tathādityāḥ paraṁtapa । sādhyā rājarṣisaṁghāś ca dharmam etaṁ samāśritāḥ । apramattās tataḥ svargaṁ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ ॥