Adhyāya 165

भीष्म उवाच । ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् । पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gr̥ham uttamam । pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame ॥

पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् । न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥

pr̥ṣṭaś ca gotracaraṇaṁ svādhyāyaṁ brahmacārikam । na tatra vyājahārānyad gotramātrād r̥te dvijaḥ ॥

ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च । गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥

brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca । gotramātravido rājā nivāsaṁ samapr̥cchata ॥

क्व ते निवासः कल्याण किंगोत्रा ब्राह्मणी च ते । तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम् ॥

kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṁgotrā brāhmaṇī ca te । tattvaṁ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham ॥

गौतम उवाच । मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये । शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

gautama uvāca । madhyadeśaprasūto ’haṁ vāso me śabarālaye । śūdrā punarbhūr bhāryā me satyam etad bravīmi te ॥

भीष्म उवाच । ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् । कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत् ॥

bhīṣma uvāca । tato rājā vimamr̥śe kathaṁ kāryam idaṁ bhavet । kathaṁ vā sukr̥taṁ me syād iti buddhyānvacintayat ॥

अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः । संप्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥

ayaṁ vai jananād vipraḥ suhr̥t tasya mahātmanaḥ । saṁpreṣitaś ca tenāyaṁ kāśyapena mamāntikam ॥

तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा । भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयंगमः ॥

tasya priyaṁ kariṣyāmi sa hi mām āśritaḥ sadā । bhrātā me bāndhavaś cāsau sakhā ca hr̥dayaṁgamaḥ ॥

कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः । तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम् ॥

kārttikyām adya bhoktāraḥ sahasraṁ me dvijottamāḥ । tatrāyam api bhoktā vai deyam asmai ca me dhanam ॥

ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम् । स्नातानामनुसंप्राप्तमहतक्षौमवाससाम् ॥

tataḥ sahasraṁ viprāṇāṁ viduṣāṁ samalaṁkr̥tam । snātānām anusaṁprāptam ahatakṣaumavāsasām ॥

तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते । यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

tān āgatān dvijaśreṣṭhān virūpākṣo viśāṁ pate । yathārhaṁ pratijagrāha vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् । भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥

br̥syas teṣāṁ tu saṁnyastā rākṣasendrasya śāsanāt । bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyair bharatasattama ॥

तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः । व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥

tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ । vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā ॥

ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः । वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः ॥

tato jāmbūnadāḥ pātrīr vajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ । varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādān madhughr̥tāplutāḥ ॥

तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः । ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥

tasya nityaṁ tathāṣāḍhyāṁ māghyāṁ ca bahavo dvijāḥ । īpsitaṁ bhojanavaraṁ labhante satkr̥taṁ sadā ॥

विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः संप्रयच्छति । शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥

viśeṣatas tu kārttikyāṁ dvijebhyaḥ saṁprayacchati । śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyām iti śrutiḥ ॥

सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् । वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान् ॥

suvarṇaṁ rajataṁ caiva maṇīn atha ca mauktikam । vajrān mahādhanāṁś caiva vaiḍūryājinarāṅkavān ॥

रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत । ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः ॥

ratnarāśīn vinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata । tataḥ prāha dvijaśreṣṭhān virūpākṣo mahāyaśāḥ ॥

गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः । येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः । तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत ॥

gr̥hṇīta ratnāny etāni yathotsāhaṁ yatheṣṭataḥ । yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṁ vo dvijasattamāḥ । tāny evādāya gacchadhvaṁ svaveśmānīti bhārata ॥

इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि । यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥

ity uktavacane tasmin rākṣasendre mahātmani । yatheṣṭaṁ tāni ratnāni jagr̥hur brāhmaṇarṣabhāḥ ॥

ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः । ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन् ॥

tato mahārhais te sarve ratnair abhyarcitāḥ śubhaiḥ । brāhmaṇā mr̥ṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan ॥

ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः । नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै ॥

tatas tān rākṣasendraś ca dvijān āha punar vacaḥ । nānādigāgatān rājan rākṣasān pratiṣidhya vai ॥

अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् । राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥

adhyaikadivasaṁ viprā na vo ’stīha bhayaṁ kva cit । rākṣasebhyaḥ pramodadhvam iṣṭato yāta māciram ॥

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसंघाः समन्ततः । गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥

tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṁghāḥ samantataḥ । gautamo ’pi suvarṇasya bhāram ādāya satvaraḥ ॥

कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् । न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह ॥

kr̥cchrāt samudvahan vīra nyagrodhaṁ samupāgamat । nyaṣīdac ca pariśrāntaḥ klāntaś ca kṣudhitaś ca ha ॥

ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः । स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥

tatas tam abhyagād rājan rājadharmā khagottamaḥ । svāgatenābhyanandac ca gautamaṁ mitravatsalaḥ ॥

तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः । पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥

tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṁ vyapanayat khagaḥ । pūjāṁ cāpy akarod dhīmān bhojanaṁ cāpy akalpayat ॥

स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा । हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया । गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम ॥

sa bhuktavān suviśrānto gautamo ’cintayat tadā । hāṭakasyābhirūpasya bhāro ’yaṁ sumahān mayā । gr̥hīto lobhamohād vai dūraṁ ca gamanaṁ mama ॥

न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसंधारणं मम । किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ॥

na cāsti pathi bhoktavyaṁ prāṇasaṁdhāraṇaṁ mama । kiṁ kr̥tvā dhārayeyaṁ vai prāṇān ity abhyacintayat ॥

ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किंचन । कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ॥

tataḥ sa pathi bhoktavyaṁ prekṣamāṇo na kiṁ cana । kr̥taghnaḥ puruṣavyāghra manasedam acintayat ॥

अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम । इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥

ayaṁ bakapatiḥ pārśve māṁsarāśiḥ sthito mama । imaṁ hatvā gr̥hītvā ca yāsye ’haṁ samabhidrutam ॥