Adhyāya 164

भीष्म उवाच । गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा । कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत ॥

bhīṣma uvāca । giraṁ tāṁ madhurāṁ śrutvā gautamo vismitas tadā । kautūhalānvito rājan rājadharmāṇam aikṣata ॥

राजधर्मोवाच । भोः कश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी च मे । अतिथिस्त्वं गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजर्षभ ॥

rājadharmovāca । bhoḥ kaśyapasya putro ’haṁ mātā dākṣāyaṇī ca me । atithis tvaṁ guṇopetaḥ svāgataṁ te dvijarṣabha ॥

भीष्म उवाच । तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा । शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत् ॥

bhīṣma uvāca । tasmai dattvā sa satkāraṁ vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । śālapuṣpamayīṁ divyāṁ br̥sīṁ samupakalpayat ॥

भगीरथरथाक्रान्तान्देशान्गङ्गानिषेवितान् । ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत् ॥

bhagīratharathākrāntān deśān gaṅgāniṣevitān । ye caranti mahāmīnās tāṁś ca tasyānvakalpayat ॥

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चैव सुपीवरान् । स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपः ॥

vahniṁ cāpi susaṁdīptaṁ mīnāṁś caiva supīvarān । sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ ॥

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः । क्लमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत् ॥

bhuktavantaṁ ca taṁ vipraṁ prītātmānaṁ mahāmanāḥ । klamāpanayanārthaṁ sa pakṣābhyām abhyavījayat ॥

ततो विश्रान्तमासीनं गोत्रप्रश्नमपृच्छत । सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्म नान्यदुदाहरत् ॥

tato viśrāntam āsīnaṁ gotrapraśnam apr̥cchata । so ’bravīd gautamo ’smīti brāhma nānyad udāharat ॥

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् । गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम् ॥

tasmai parṇamayaṁ divyaṁ divyapuṣpādhivāsitam । gandhāḍhyaṁ śayanaṁ prādāt sa śiśye tatra vai sukham ॥

अथोपविष्टं शयने गौतमं बकराट्तदा । पप्रच्छ काश्यपो वाग्मी किमागमनकारणम् ॥

athopaviṣṭaṁ śayane gautamaṁ bakarāṭ tadā । papraccha kāśyapo vāgmī kim āgamanakāraṇam ॥

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते । समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत ॥

tato ’bravīd gautamas taṁ daridro ’haṁ mahāmate । samudragamanākāṅkṣī dravyārtham iti bhārata ॥

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीतो नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि । कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान् ॥

taṁ kāśyapo ’bravīt prīto notkaṇṭhāṁ kartum arhasi । kr̥takāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gr̥hān ॥

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा । पारंपर्यं तथा दैवं कर्म मित्रमिति प्रभो ॥

caturvidhā hy arthagatir br̥haspatimataṁ yathā । pāraṁparyaṁ tathā daivaṁ karma mitram iti prabho ॥

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च मम त्वयि । सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान् ॥

prādurbhūto ’smi te mitraṁ suhr̥ttvaṁ ca mama tvayi । so ’haṁ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān ॥

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाब्रवीदिदम् । गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

tataḥ prabhātasamaye sukhaṁ pr̥ṣṭvābravīd idam । gaccha saumya pathānena kr̥takr̥tyo bhaviṣyasi ॥

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् । विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः ॥

itas triyojanaṁ gatvā rākṣasādhipatir mahān । virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ ॥

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं मम वाक्यप्रचोदितः । कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः ॥

taṁ gaccha dvijamukhya tvaṁ mama vākyapracoditaḥ । kāmān abhīpsitāṁs tubhyaṁ dātā nāsty atra saṁśayaḥ ॥

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः । फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्स्म यथेष्टतः ॥

ity uktaḥ prayayau rājan gautamo vigataklamaḥ । phalāny amr̥takalpāni bhakṣayan sma yatheṣṭataḥ ॥

चन्दनागुरुमुख्यानि त्वक्पत्राणां वनानि च । तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ ॥

candanāgurumukhyāni tvakpatrāṇāṁ vanāni ca । tasmin pathi mahārāja sevamāno drutaṁ yayau ॥

ततो मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् । शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा ॥

tato meruvrajaṁ nāma nagaraṁ śailatoraṇam । śailaprākāravapraṁ ca śailayantrārgalaṁ tathā ॥

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः । प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयता वै प्रियातिथिः ॥

viditaś cābhavat tasya rākṣasendrasya dhīmataḥ । prahitaḥ suhr̥dā rājan prīyatā vai priyātithiḥ ॥

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर । गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति ॥

tataḥ sa rākṣasendraḥ svān preṣyān āha yudhiṣṭhira । gautamo nagaradvārāc chīghram ānīyatām iti ॥

ततः पुरवरात्तस्मात्पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः । गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन् ॥

tataḥ puravarāt tasmāt puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ । gautamety abhibhāṣantaḥ puradvāram upāgaman ॥

ते तमूचुर्महाराज प्रेष्या रक्षःपतेर्द्विजम् । त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥

te tam ūcur mahārāja preṣyā rakṣaḥpater dvijam । tvarasva tūrṇam āgaccha rājā tvāṁ draṣṭum icchati ॥

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः । स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥

rākṣasādhipatir vīro virūpākṣa iti śrutaḥ । sa tvāṁ tvarati vai draṣṭuṁ tat kṣipraṁ saṁvidhīyatām ॥

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः । गौतमो नगरर्द्धिं तां पश्यन्परमविस्मितः ॥

tataḥ sa prādravad vipro vismayād vigataklamaḥ । gautamo nagararddhiṁ tāṁ paśyan paramavismitaḥ ॥

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् । दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा ॥

tair eva sahito rājño veśma tūrṇam upādravat । darśanaṁ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijas tadā ॥