Adhyāya 163

भीष्म उवाच । तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे । निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छत्समुद्रं प्रति भारत ॥

bhīṣma uvāca । tasyāṁ niśāyāṁ vyuṣṭāyāṁ gate tasmin dvijottame । niṣkramya gautamo ’gacchat samudraṁ prati bhārata ॥

सामुद्रकान्स वणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि । स तेन सार्थेन सह प्रययौ सागरं प्रति ॥

sāmudrakān sa vaṇijas tato ’paśyat sthitān pathi । sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṁ prati ॥

स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे । मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत् ॥

sa tu sārtho mahārāja kasmiṁś cid girigahvare । mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo ’bhavat ॥

स कथंचित्ततस्तस्मात्सार्थान्मुक्तो द्विजस्तदा । कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम् ॥

sa kathaṁ cit tatas tasmāt sārthān mukto dvijas tadā । kāṁdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṁ diśam ॥

स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथार्थतः । एकाकी व्यद्रवत्तत्र वने किंपुरुषो यथा ॥

sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthād deśāt tathārthataḥ । ekākī vyadravat tatra vane kiṁpuruṣo yathā ॥

स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा । आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम् ॥

sa panthānam athāsādya samudrābhisaraṁ tadā । āsasāda vanaṁ ramyaṁ mahat puṣpitapādapam ॥

सर्वर्तुकैराम्रवनैः पुष्पितैरुपशोभितम् । नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिंनरसेवितम् ॥

sarvartukair āmravanaiḥ puṣpitair upaśobhitam । nandanoddeśasadr̥śaṁ yakṣakiṁnarasevitam ॥

शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा । चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम् । गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु ॥

śālatāladhavāśvatthatvacāguruvanais tathā । candanasya ca mukhyasya pādapair upaśobhitam । giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu ॥

समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै । मनुष्यवदनास्त्वन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः । भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये समुद्रं सर्वतोऽभवन् ॥

samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai । manuṣyavadanās tv anye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ । bhūliṅgaśakunāś cānye samudraṁ sarvato ’bhavan ॥

स तान्यतिमनोज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै । शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः ॥

sa tāny atimanojñāni vihaṁgābhirutāni vai । śr̥ṇvan suramaṇīyāni vipro ’gacchata gautamaḥ ॥

ततोऽपश्यत्सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते । देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे ॥

tato ’paśyat suramye sa suvarṇasikatācite । deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe ॥

श्रिया जुष्टं महावृक्षं न्यग्रोधं परिमण्डलम् । शाखाभिरनुरूपाभिर्भूषितं छत्रसंनिभम् ॥

śriyā juṣṭaṁ mahāvr̥kṣaṁ nyagrodhaṁ parimaṇḍalam । śākhābhir anurūpābhir bhūṣitaṁ chatrasaṁnibham ॥

तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दनवारिणा । दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम् ॥

tasya mūlaṁ susaṁsiktaṁ varacandanavāriṇā । divyapuṣpānvitaṁ śrīmat pitāmahasadopamam ॥

तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मुनिकान्तमनुत्तमम् । मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम् । तमागम्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntam anuttamam । medhyaṁ suragr̥haprakhyaṁ puṣpitaiḥ pādapair vr̥tam । tam āgamya mudā yuktas tasyādhastād upāviśat ॥

तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः । पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुचिः । ह्लादयन्सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप ॥

tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ । puṣpāṇi samupaspr̥śya pravavāv anilaḥ śuciḥ । hlādayan sarvagātrāṇi gautamasya tadā nr̥pa ॥

स तु विप्रः परिश्रान्तः स्पृष्टः पुण्येन वायुना । सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्यगात् ॥

sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spr̥ṣṭaḥ puṇyena vāyunā । sukham āsādya suṣvāpa bhāskaraś cāstam abhyagāt ॥

ततोऽस्तं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते । आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः ॥

tato ’staṁ bhāskare yāte saṁdhyākāla upasthite । ājagāma svabhavanaṁ brahmalokāt khagottamaḥ ॥

नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा । बकराजो महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः ॥

nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā । bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṁbhavaḥ ॥

राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिमो भुवि । देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवपतिप्रभः ॥

rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi । devakanyāsutaḥ śrīmān vidvān devapatiprabhaḥ ॥

मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसंनिभैः । भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन् ॥

mr̥ṣṭahāṭakasaṁchanno bhūṣaṇair arkasaṁnibhaiḥ । bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan ॥

तमागतं द्विजं दृष्ट्वा विस्मितो गौतमोऽभवत् । क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्यवैक्षत ॥

tam āgataṁ dvijaṁ dr̥ṣṭvā vismito gautamo ’bhavat । kṣutpipāsāparītātmā hiṁsārthī cāpy avaikṣata ॥

राजधर्मोवाच । स्वागतं भवते विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहम् । अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता ॥

rājadharmovāca । svāgataṁ bhavate vipra diṣṭyā prāpto ’si me gr̥ham । astaṁ ca savitā yātaḥ saṁdhyeyaṁ samupasthitā ॥

मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः । पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

mama tvaṁ nilayaṁ prāptaḥ priyātithir aninditaḥ । pūjito yāsyasi prātar vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥