Adhyāya 162

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन । प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña kurūṇāṁ kīrtivardhana । praśnaṁ kaṁ cit pravakṣyāmi tan me vyākhyātum arhasi ॥

कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत् । आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥

kīdr̥śā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet । āyatyāṁ ca tadātve ca ke kṣamās tān vadasva me ॥

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः । तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥

na hi tatra dhanaṁ sphītaṁ na ca saṁbandhibāndhavāḥ । tiṣṭhanti yatra suhr̥das tiṣṭhantīti matir mama ॥

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥

durlabho hi suhr̥c chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhr̥t । etad dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha sarvaṁ vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । संधेयान्पुरुषान्राजन्नसंधेयांश्च तत्त्वतः । वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । saṁdheyān puruṣān rājann asaṁdheyāṁś ca tattvataḥ । vadato me nibodha tvaṁ nikhilena yudhiṣṭhira ॥

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च । क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः ॥

lubdhaḥ krūras tyaktadharmā nikr̥taḥ śaṭha eva ca । kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ ॥

दीर्घसूत्रोऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः । व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥

dīrghasūtro ’nr̥juḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ । vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ ॥

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः । संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत् ॥

sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ । saṁprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataś caret ॥

असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः । पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥

asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ । piśuno ’thākr̥taprajño matsarī pāpaniścayaḥ ॥

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा । मित्रैरर्थकृती नित्यमिच्छत्यर्थपरश्च यः ॥

duḥśīlo ’thākr̥tātmā ca nr̥śaṁsaḥ kitavas tathā । mitrair arthakr̥tī nityam icchaty arthaparaś ca yaḥ ॥

वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः । अमित्रमिव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ ॥

vahataś ca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ । amitram iva yo bhuṅkte sadā mitraṁ nararṣabha ॥

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते । सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिषी ॥

asthānakrodhano yaś ca akasmāc ca virajyate । suhr̥daś caiva kalyāṇān āśu tyajati kilbiṣī ॥

अल्पेऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृतेऽपि च । कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप ॥

alpe ’py apakr̥te mūḍhas tathājñānāt kr̥te ’pi ca । kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa ॥

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः । न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥

śatrur mitramukho yaś ca jihmaprekṣī vilobhanaḥ । na rajyati ca kalyāṇe yas tyajet tādr̥śaṁ naram ॥

पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा । परोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः ॥

pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghr̥ṇaḥ paruṣas tathā । paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ ॥

कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन । छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयानपि मे शृणु ॥

kr̥taghnaś cādhamo loke na saṁdheyaḥ kathaṁ cana । chidrānveṣī na saṁdheyaḥ saṁdheyān api me śr̥ṇu ॥

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः । मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः ॥

kulīnā vākyasaṁpannā jñānavijñānakovidāḥ । mitrajñāś ca kr̥tajñāś ca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ ॥

माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः । व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः ॥

mādhuryaguṇasaṁpannāḥ satyasaṁdhā jitendriyāḥ । vyāyāmaśīlāḥ satataṁ bhr̥taputrāḥ kulodgatāḥ ॥

रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः । दोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह ॥

rūpavanto guṇopetās tathālubdhā jitaśramāḥ । doṣair viyuktāḥ prathitais te grāhyāḥ pārthivena ha ॥

यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो । नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥

yathāśaktisamācārāḥ santas tuṣyanti hi prabho । nāsthāne krodhavantaś ca na cākasmād virāgiṇaḥ ॥

विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः । आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः । न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥

viraktāś ca na ruṣyanti manasāpy arthakovidāḥ । ātmānaṁ pīḍayitvāpi suhr̥tkāryaparāyaṇāḥ । na virajyanti mitrebhyo vāso raktam ivāvikam ॥

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतिष्वथ । न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥

doṣāṁś ca lobhamohādīn artheṣu yuvatiṣv atha । na darśayanti suhr̥dāṁ viśvastā bandhuvatsalāḥ ॥

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः । ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः । संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥

loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhr̥tsv aśaṭhabuddhayaḥ । ye caranty anabhīmānā nisr̥ṣṭārthavibhūṣaṇāḥ । saṁgr̥hṇantaḥ parijanaṁ svāmyarthaparamāḥ sadā ॥

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः । तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥

īdr̥śaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṁdhiṁ yaḥ kurute nr̥paḥ । tasya vistīryate rāṣṭraṁ jyotsnā grahapater iva ॥

शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः । क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः ॥

śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ । kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṁdheyāḥ puruṣottamāḥ ॥

ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ । तेषामप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकः । त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषामिति निश्चयः ॥

ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha । teṣām apy adhamo rājan kr̥taghno mitraghātakaḥ । tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣām iti niścayaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव । मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vistareṇārthasaṁbandhaṁ śrotum icchāmi pārthiva । mitradrohī kr̥taghnaś ca yaḥ proktas taṁ ca me vada ॥

भीष्म उवाच । हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप ॥

bhīṣma uvāca । hanta te vartayiṣye ’ham itihāsaṁ purātanam । udīcyāṁ diśi yad vr̥ttaṁ mleccheṣu manujādhipa ॥

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः । ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया ॥

brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kr̥ṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ । grāmaṁ prekṣya janākīrṇaṁ prāviśad bhaikṣakāṅkṣayā ॥

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित् । ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतोऽभवत् ॥

tatra dasyur dhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit । brahmaṇyaḥ satyasaṁdhaś ca dāne ca nirato ’bhavat ॥

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत । प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम् ॥

tasya kṣayam upāgamya tato bhikṣām ayācata । pratiśrayaṁ ca vāsārthaṁ bhikṣāṁ caivātha vārṣikīm ॥

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम् । नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा ॥

prādāt tasmai sa viprāya vastraṁ ca sadr̥śaṁ navam । nārīṁ cāpi vayopetāṁ bhartrā virahitāṁ tadā ॥

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदा । तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः ॥

etat saṁprāpya hr̥ṣṭātmā dasyoḥ sarvaṁ dvijas tadā । tasmin gr̥havare rājaṁs tayā reme sa gautamaḥ ॥

कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत् । तत्रावसत्सोऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये । बाणवेध्ये परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः ॥

kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṁ cāpy athākarot । tatrāvasat so ’tha varṣāḥ samr̥ddhe śabarālaye । bāṇavedhye paraṁ yatnam akaroc caiva gautamaḥ ॥

वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरे । जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणस्तथा ॥

vakrāṅgāṁs tu sa nityaṁ vai sarvato bāṇagocare । jaghāna gautamo rājan yathā dasyugaṇas tathā ॥

हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः । गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समतामियात् ॥

hiṁsāparo ghr̥ṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ । gautamaḥ saṁnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatām iyāt ॥

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा । अगच्छन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून् ॥

tathā tu vasatas tasya dasyugrāme sukhaṁ tadā । agacchan bahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn ॥

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागमत् । जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥

tataḥ kadā cid aparo dvijas taṁ deśam āgamat । jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ ॥

विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगः । सब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम् । तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत् ॥

vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ । sabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam । taṁ dasyugrāmam agamad yatrāsau gautamo ’bhavat ॥

स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकः । ग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत्सर्वतोदिशम् ॥

sa tu vipragr̥hānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥ । grāme dasyujanākīrṇe vyacarat sarvatodiśam ॥

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः । गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ ॥

tataḥ sa gautamagr̥haṁ praviveśa dvijottamaḥ । gautamaś cāpi saṁprāptas tāv anyonyena saṁgatau ॥

वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम् । रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम् ॥

vakrāṅgabhārahastaṁ taṁ dhanuṣpāṇiṁ kr̥tāgasam । rudhireṇāvasiktāṅgaṁ gr̥hadvāram upāgatam ॥

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षयागतम् । अभिज्ञाय द्विजो व्रीडामगमद्वाक्यमाह च ॥

taṁ dr̥ṣṭvā puruṣādābham apadhvastaṁ kṣayāgatam । abhijñāya dvijo vrīḍām agamad vākyam āha ca ॥

किमिदं कुरुषे मौढ्याद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतः । मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम् ॥

kim idaṁ kuruṣe mauḍhyād vipras tvaṁ hi kulodgataḥ । madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṁ gataḥ katham ॥

पूर्वान्स्मर द्विजाग्र्यांस्तान्प्रख्यातान्वेदपारगान् । येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः ॥

pūrvān smara dvijāgryāṁs tān prakhyātān vedapāragān । yeṣāṁ vaṁśe ’bhijātas tvam īdr̥śaḥ kulapāṁsanaḥ ॥

अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम् । अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज ॥

avabudhyātmanātmānaṁ satyaṁ śīlaṁ śrutaṁ damam । anukrośaṁ ca saṁsmr̥tya tyaja vāsam imaṁ dvija ॥

एवमुक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणा । प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्चित्य तदार्तवत् ॥

evam uktaḥ sa suhr̥dā tadā tena hitaiṣiṇā । pratyuvāca tato rājan viniścitya tadārtavat ॥

अधनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविदप्यहम् । वृत्त्यर्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ॥

adhano ’smi dvijaśreṣṭha na ca vedavid apy aham । vr̥ttyartham iha saṁprāptaṁ viddhi māṁ dvijasattama ॥

त्वद्दर्शनात्तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विज । आत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम् ॥

tvaddarśanāt tu viprarṣe kr̥tārthaṁ vedmy ahaṁ dvija । ātmānaṁ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm ॥