Adhyāya 161

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः । पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktavati bhīṣme tu tūṣṇīṁbhūte yudhiṣṭhiraḥ । papracchāvasaraṁ gatvā bhrātr̥̄n vidurapañcamān ॥

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता । तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥

dharme cārthe ca kāme ca lokavr̥ttiḥ samāhitā । teṣāṁ garīyān katamo madhyamaḥ ko laghuś ca kaḥ ॥

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै । संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ ॥

kasmiṁś cātmā niyantavyas trivargavijayāya vai । saṁtuṣṭā naiṣṭhikaṁ vākyaṁ yathāvad vaktum arhatha ॥

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् । जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥

tato ’rthagatitattvajñaḥ prathamaṁ pratibhānavān । jagāda viduro vākyaṁ dharmaśāstram anusmaran ॥

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा । भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥

bāhuśrutyaṁ tapas tyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā । bhāvaśuddhir dayā satyaṁ saṁyamaś cātmasaṁpadaḥ ॥

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः । एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥

etad evābhipadyasva mā te bhūc calitaṁ manaḥ । etan mūlau hi dharmārthāv etad ekapadaṁ hitam ॥

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः । धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः ॥

dharmeṇaivarṣayas tīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ । dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ ॥

धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते । कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः । तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ॥

dharmo rājan guṇaśreṣṭho madhyamo hy artha ucyate । kāmo yavīyān iti ca pravadanti manīṣiṇaḥ । tasmād dharmapradhānena bhavitavyaṁ yatātmanā ॥

समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः । पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः ॥

samāptavacane tasminn arthaśāstraviśāradaḥ । pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyam atandritaḥ ॥

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते । कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च ॥

karmabhūmir iyaṁ rājann iha vārttā praśasyate । kr̥ṣivāṇijyagorakṣyaṁ śilpāni vividhāni ca ॥

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः । न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥

artha ity eva sarveṣāṁ karmaṇām avyatikramaḥ । na r̥te ’rthena vartete dharmakāmāv iti śrutiḥ ॥

विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् । कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥

vijayī hy arthavān dharmam ārādhayitum uttamam । kāmaṁ ca carituṁ śakto duṣprāpam akr̥tātmabhiḥ ॥

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः । अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः ॥

arthasyāvayavāv etau dharmakāmāv iti śrutiḥ । arthasiddhyā hi nirvr̥ttāv ubhāv etau bhaviṣyataḥ ॥

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः । ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥

udbhūtārthaṁ hi puruṣaṁ viśiṣṭatarayonayaḥ । brahmāṇam iva bhūtāni satataṁ paryupāsate ॥

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः । मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ । muṇḍā nistantavaś cāpi vasanty arthārthinaḥ pr̥thak ॥

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः । विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥

kāṣāyavasanāś cānye śmaśrulā hrīsusaṁvr̥tāḥ । vidvāṁsaś caiva śāntāś ca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ ॥

अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः । कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः ॥

arthārthinaḥ santi ke cid apare svargakāṅkṣiṇaḥ । kulapratyāgamāś caike svaṁ svaṁ mārgam anuṣṭhitāḥ ॥

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे । अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता ॥

āstikā nāstikāś caiva niyatāḥ saṁyame pare । aprajñānaṁ tamobhūtaṁ prajñānaṁ tu prakāśatā ॥

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् । एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम् । अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः ॥

bhr̥tyān bhogair dviṣo daṇḍair yo yojayati so ’rthavān । etan matimatāṁ śreṣṭha mataṁ mama yathātatham । anayos tu nibodha tvaṁ vacanaṁ vākyakaṇṭhayoḥ ॥

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् । नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम् ॥

tato dharmārthakuśalau mādrīputrāv anantaram । nakulaḥ sahadevaś ca vākyaṁ jagadatuḥ param ॥

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः । अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥

āsīnaś ca śayānaś ca vicarann api ca sthitaḥ । arthayogaṁ dr̥ḍhaṁ kuryād yogair uccāvacair api ॥

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये । इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥

asmiṁs tu vai susaṁvr̥tte durlabhe paramapriye । iha kāmān avāpnoti pratyakṣaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः । मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह ॥

yo ’rtho dharmeṇa saṁyukto dharmo yaś cārthasaṁyutaḥ । madhv ivāmr̥tasaṁyuktaṁ tasmād etau matāv iha ॥

अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः । तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः ॥

anarthasya na kāmo ’sti tathārtho ’dharmiṇaḥ kutaḥ । tasmād udvijate loko dharmārthād yo bahiṣkr̥taḥ ॥

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना । विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि ॥

tasmād dharmapradhānena sādhyo ’rthaḥ saṁyatātmanā । viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi ॥

धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम् । ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥

dharmaṁ samācaret pūrvaṁ tathārthaṁ dharmasaṁyutam । tataḥ kāmaṁ caret paścāt siddhārthasya hi tat phalam ॥

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ । भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥

virematus tu tad vākyam uktvā tāv aśvinoḥ sutau । bhīmasenas tadā vākyam idaṁ vaktuṁ pracakrame ॥

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति । नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥

nākāmaḥ kāmayaty arthaṁ nākāmo dharmam icchati । nākāmaḥ kāmayāno ’sti tasmāt kāmo viśiṣyate ॥

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः । पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥

kāmena yuktā r̥ṣayas tapasy eva samāhitāḥ । palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṁyatāḥ ॥

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः । श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥

vedopavādeṣv apare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ । śrāddhayajñakriyāyāṁ ca tathā dānapratigrahe ॥

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा । दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinas tathā । daivakarmakr̥taś caiva yuktāḥ kāmena karmasu ॥

समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः । कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥

samudraṁ cāviśanty anye narāḥ kāmena saṁyutāḥ । kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṁ kāmena saṁtatam ॥

नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम् । एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥

nāsti nāsīn nābhaviṣyad bhūtaṁ kāmātmakāt param । etat sāraṁ mahārāja dharmārthāv atra saṁśritau ॥

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः । श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्घृतं श्रेय उदश्वितः ॥

navanītaṁ yathā dadhnas tathā kāmo ’rthadharmataḥ । śreyas tailaṁ ca piṇyākād ghr̥taṁ śreya udaśvitaḥ ॥

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः । पुष्पतो मध्विव रसः कामात्संजायते सुखम् ॥

śreyaḥ puṣpaphalaṁ kāṣṭhāt kāmo dharmārthayor varaḥ । puṣpato madhv iva rasaḥ kāmāt saṁjāyate sukham ॥

सुचारुवेषाभिरलंकृताभि;र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः । रमस्व योषाभिरुपेत्य कामं; कामो हि राजंस्तरसाभिपाती ॥

sucāruveṣābhir alaṁkr̥tābhir; madotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ । ramasva yoṣābhir upetya kāmaṁ; kāmo hi rājaṁs tarasābhipātī ॥

बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य; मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र । स्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम् ॥

buddhir mamaiṣā pariṣat sthitasya; mā bhūd vicāras tava dharmaputra । syāt saṁhitaṁ sadbhir aphalgusāraṁ; sametya vākyaṁ param ānr̥śaṁsyam ॥

धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या; यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः । द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं; स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥

dharmārthakāmāḥ samam eva sevyā; yas tv ekasevī sa naro jaghanyaḥ । dvayos tu dakṣaṁ pravadanti madhyaṁ; sa uttamo yo niratas trivarge ॥

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो; विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः । ततो वचः संग्रहविग्रहेण; प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः ॥

prājñaḥ suhr̥c candanasāralipto; vicitramālyābharaṇair upetaḥ । tato vacaḥ saṁgrahavigraheṇa; proktvā yavīyān virarāma bhīmaḥ ॥

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो; वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक् । उवाच वाचावितथं स्मयन्वै; बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥

tato muhūrtād atha dharmarājo; vākyāni teṣām anucintya samyak । uvāca vācāvitathaṁ smayan vai; bahuśruto dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ ॥

निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः । विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्य;मुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे । इह त्ववश्यं गदतो ममापि; वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥

niḥsaṁśayaṁ niścitadharmaśāstrāḥ; sarve bhavanto viditapramāṇāḥ । vijñātukāmasya mameha vākyam; uktaṁ yad vai naiṣṭhikaṁ tac chrutaṁ me । iha tv avaśyaṁ gadato mamāpi; vākyaṁ nibodhadhvam ananyabhāvāḥ ॥

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे । विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः ॥

yo vai na pāpe nirato na puṇye; nārthe na dharme manujo na kāme । vimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ ॥

भूतानि जातीमरणान्वितानि; जराविकारैश्च समन्वितानि । भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि; मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥

bhūtāni jātīmaraṇānvitāni; jarāvikāraiś ca samanvitāni । bhūyaś ca tais taiḥ pratibodhitāni; mokṣaṁ praśaṁsanti na taṁ ca vidmaḥ ॥

स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानी;त्येवं स्वयंभूर्भगवानुवाच । बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥

snehe nabaddhasya na santi tānīty; evaṁ svayaṁbhūr bhagavān uvāca । budhāś ca nirvāṇaparā vadanti; tasmān na kuryāt priyam apriyaṁ ca ॥

एतत्प्रधानं न तु कामकारो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि । भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते; विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥

etat pradhānaṁ na tu kāmakāro; yathā niyukto ’smi tathā carāmi । bhūtāni sarvāṇi vidhir niyuṅkte; vidhir balīyān iti vitta sarve ॥

न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं; यद्भावि सर्वं भवतीति वित्त । त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं; तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम् ॥

na karmaṇāpnoty anavāpyam arthaṁ; yad bhāvi sarvaṁ bhavatīti vitta । trivargahīno ’pi hi vindate ’rthaṁ; tasmād idaṁ lokahitāya guhyam ॥

ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं; समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत् । तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन् ॥

tatas tad agryaṁ vacanaṁ manonugaṁ; samastam ājñāya tato ’tihetumat । tadā praṇeduś ca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrur añjalīn ॥

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां; मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम् । निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां; गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव ते । पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः ॥

sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṁ; manonugāṁ nirdhutavākyakaṇṭakām । niśamya tāṁ pārthiva pārthabhāṣitāṁ; giraṁ narendrāḥ praśaśaṁsur eva te । punaś ca papraccha saridvarāsutaṁ; tataḥ paraṁ dharmam ahīnasattvaḥ ॥