Adhyāya 160

वैशंपायन उवाच । कथान्तरमथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः । नकुलः शरतल्पस्थमिदमाह पितामहम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kathāntaram athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ । nakulaḥ śaratalpastham idam āha pitāmaham ॥

धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमिति वादः पितामह । मतस्तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः ॥

dhanuḥ praharaṇaṁ śreṣṭham iti vādaḥ pitāmaha । matas tu mama dharmajña khaḍga eva susaṁśitaḥ ॥

विशीर्णे कार्मुके राजन्प्रक्षीणेषु च वाजिषु । खड्गेन शक्यते युद्धे साध्वात्मा परिरक्षितुम् ॥

viśīrṇe kārmuke rājan prakṣīṇeṣu ca vājiṣu । khaḍgena śakyate yuddhe sādhv ātmā parirakṣitum ॥

शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तथा । एकः खड्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम् ॥

śarāsanadharāṁś caiva gadāśaktidharāṁs tathā । ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum ॥

अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलमतीव च । किं स्वित्प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव ॥

atra me saṁśayaś caiva kautūhalam atīva ca । kiṁ svit praharaṇaṁ śreṣṭhaṁ sarvayuddheṣu pārthiva ॥

कथं चोत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा । पूर्वाचार्यं च खड्गस्य प्रब्रूहि प्रपितामह ॥

kathaṁ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā । pūrvācāryaṁ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः । सर्वकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच्छुभम् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ । sarvakauśalasaṁyuktaṁ sūkṣmacitrārthavac chubham ॥

ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम् । शिक्षान्यायोपसंपन्नं द्रोणशिष्याय पृच्छते ॥

tatas tasyottaraṁ vākyaṁ svaravarṇopapāditam । śikṣānyāyopasaṁpannaṁ droṇaśiṣyāya pr̥cchate ॥

उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः । शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने ॥

uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ । śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane ॥

तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यदेतत्परिपृच्छसि । प्रबोधितोऽस्मि भवता धातुमानिव पर्वतः ॥

tattvaṁ śr̥ṇuṣva mādreya yad etat paripr̥cchasi । prabodhito ’smi bhavatā dhātumān iva parvataḥ ॥

सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वमभूदिदम् । निष्प्रकम्पमनाकाशमनिर्देश्यमहीतलम् ॥

salilaikārṇavaṁ tāta purā sarvam abhūd idam । niṣprakampam anākāśam anirdeśyamahītalam ॥

तमःसंवृतमस्पर्शमतिगम्भीरदर्शनम् । निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः ॥

tamaḥsaṁvr̥tam asparśam atigambhīradarśanam । niḥśabdaṁ cāprameyaṁ ca tatra jajñe pitāmahaḥ ॥

सोऽसृजद्वायुमग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान् । आकाशमसृजच्चोर्ध्वमधो भूमिं च नैरृतिम् ॥

so ’sr̥jad vāyum agniṁ ca bhāskaraṁ cāpi vīryavān । ākāśam asr̥jac cordhvam adho bhūmiṁ ca nairr̥tim ॥

नभः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा । संवत्सरानहोरात्रानृतूनथ लवान्क्षणान् ॥

nabhaḥ sacandratāraṁ ca nakṣatrāṇi grahāṁs tathā । saṁvatsarān ahorātrān r̥tūn atha lavān kṣaṇān ॥

ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः । जनयामास भगवान्पुत्रानुत्तमतेजसः ॥

tataḥ śarīraṁ lokasthaṁ sthāpayitvā pitāmahaḥ । janayām āsa bhagavān putrān uttamatejasaḥ ॥

मरीचिमृषिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ रुद्रं च प्रभुमीश्वरम् ॥

marīcim r̥ṣim atriṁ ca pulastyaṁ pulahaṁ kratum । vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṁ ca prabhum īśvaram ॥

प्राचेतसस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिमजीजनत् । ता वै ब्रह्मर्षयः सर्वाः प्रजार्थं प्रतिपेदिरे ॥

prācetasas tathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭim ajījanat । tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṁ pratipedire ॥

ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा । गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षांसि विविधानि च ॥

tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitr̥gaṇās tathā । gandharvāpsarasaś caiva rakṣāṁsi vividhāni ca ॥

पतत्रिमृगमीनाश्च प्लवंगाश्च महोरगाः । नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः ॥

patatrimr̥gamīnāś ca plavaṁgāś ca mahoragāḥ । nānākr̥tibalāś cānye jalakṣitivicāriṇaḥ ॥

औद्भिदाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः । जज्ञे तात तथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

audbhidāḥ svedajāś caiva aṇḍajāś ca jarāyujāḥ । jajñe tāta tathā sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam ॥

भूतसर्गमिमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः । शाश्वतं वेदपठितं धर्मं च युयुजे पुनः ॥

bhūtasargam imaṁ kr̥tvā sarvalokapitāmahaḥ । śāśvataṁ vedapaṭhitaṁ dharmaṁ ca yuyuje punaḥ ॥

तस्मिन्धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः । आदित्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः ॥

tasmin dharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ । ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ ॥

भृग्वत्र्यङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश्च तपोधनः । वसिष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ ॥

bhr̥gvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaś ca tapodhanaḥ । vasiṣṭhagautamāgastyās tathā nāradaparvatau ॥

ऋषयो वालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा । घृताचाः सोमवायव्या वैखानसमरीचिपाः ॥

r̥ṣayo vālakhilyāś ca prabhāsāḥ sikatās tathā । ghr̥tācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ ॥

अकृष्टाश्चैव हंसाश्च ऋषयोऽथाग्नियोनिजाः । वानप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने ॥

akr̥ṣṭāś caiva haṁsāś ca r̥ṣayo ’thāgniyonijāḥ । vānaprasthāḥ pr̥śnayaś ca sthitā brahmānuśāsane ॥

दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत्पितामहशासनम् । धर्मस्यापचयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः ॥

dānavendrās tv atikramya tat pitāmahaśāsanam । dharmasyāpacayaṁ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ ॥

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः । शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्रादो नमुचिर्बलिः ॥

hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣo virocanaḥ । śambaro vipracittiś ca prahrādo namucir baliḥ ॥

एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः । धर्मसेतुमतिक्रम्य रेमिरेऽधर्मनिश्चयाः ॥

ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ । dharmasetum atikramya remire ’dharmaniścayāḥ ॥

सर्वे स्म तुल्यजातीया यथा देवास्तथा वयम् । इत्येवं हेतुमास्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः ॥

sarve sma tulyajātīyā yathā devās tathā vayam । ity evaṁ hetum āsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ ॥

न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर्भूतेषु भारत । त्रीनुपायानतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः । न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पादसुरसत्तमाः ॥

na priyaṁ nāpy anukrośaṁ cakrur bhūteṣu bhārata । trīn upāyān atikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ । na jagmuḥ saṁvidaṁ taiś ca darpād asurasattamāḥ ॥

अथ वै भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिरुपस्थितः । तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके ॥

atha vai bhagavān brahmā brahmarṣibhir upasthitaḥ । tadā himavataḥ pr̥ṣṭhe suramye padmatārake ॥

शतयोजनविस्तारे मणिमुक्ताचयाचिते । तस्मिन्गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने । तस्थौ स विबुधश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये ॥

śatayojanavistāre maṇimuktācayācite । tasmin girivare putra puṣpitadrumakānane । tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye ॥

ततो वर्षसहस्रान्ते वितानमकरोत्प्रभुः । विधिना कल्पदृष्टेन यथोक्तेनोपपादितम् ॥

tato varṣasahasrānte vitānam akarot prabhuḥ । vidhinā kalpadr̥ṣṭena yathoktenopapāditam ॥

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश्च पावकैः ॥

r̥ṣibhir yajñapaṭubhir yathāvat karmakartr̥bhiḥ । marudbhiḥ parisaṁstīrṇaṁ dīpyamānaiś ca pāvakaiḥ ॥

काञ्चनैर्यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम् । वृतं देवगणैश्चैव प्रबभौ यज्ञमण्डलम् ॥

kāñcanair yajñabhāṇḍaiś ca bhrājiṣṇubhir alaṁkr̥tam । vr̥taṁ devagaṇaiś caiva prababhau yajñamaṇḍalam ॥

तथा ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्यैरुपशोभितम् । तत्र घोरतमं वृत्तमृषीणां मे परिश्रुतम् ॥

tathā brahmarṣibhiś caiva sadasyair upaśobhitam । tatra ghoratamaṁ vr̥ttam r̥ṣīṇāṁ me pariśrutam ॥

चन्द्रमा विमलं व्योम यथाभ्युदिततारकम् । विदार्याग्निं तथा भूतमुत्थितं श्रूयते ततः ॥

candramā vimalaṁ vyoma yathābhyuditatārakam । vidāryāgniṁ tathā bhūtam utthitaṁ śrūyate tataḥ ॥

नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् । प्रांशु दुर्दर्शनं चैवाप्यतितेजस्तथैव च ॥

nīlotpalasavarṇābhaṁ tīkṣṇadaṁṣṭraṁ kr̥śodaram । prāṁśu durdarśanaṁ caivāpy atitejas tathaiva ca ॥

तस्मिन्नुत्पतमाने च प्रचचाल वसुंधरा । तत्रोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महार्णवः ॥

tasminn utpatamāne ca pracacāla vasuṁdharā । tatrormikalilāvartaś cukṣubhe ca mahārṇavaḥ ॥

पेतुरुल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः । अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ । मुहुर्मुहुश्च भूतानि प्राव्यथन्त भयात्तथा ॥

petur ulkā mahotpātāḥ śākhāś ca mumucur drumāḥ । aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaś cāśivo vavau । muhur muhuś ca bhūtāni prāvyathanta bhayāt tathā ॥

ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तदद्भुतमुपस्थितम् । महर्षिसुरगन्धर्वानुवाचेदं पितामहः ॥

tataḥ sutumulaṁ dr̥ṣṭvā tad adbhutam upasthitam । maharṣisuragandharvān uvācedaṁ pitāmahaḥ ॥

मयैतच्चिन्तितं भूतमसिर्नामैष वीर्यवान् । रक्षणार्थाय लोकस्य वधाय च सुरद्विषाम् ॥

mayaitac cintitaṁ bhūtam asir nāmaiṣa vīryavān । rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām ॥

ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः । विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ॥

tatas tad rūpam utsr̥jya babhau nistriṁśa eva saḥ । vimalas tīkṣṇadhāraś ca kālāntaka ivodyataḥ ॥

ततस्तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे । ब्रह्मा ददावसिं दीप्तमधर्मप्रतिवारणम् ॥

tatas taṁ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave । brahmā dadāv asiṁ dīptam adharmaprativāraṇam ॥

ततः स भगवान्रुद्रो ब्रह्मर्षिगणसंस्तुतः । प्रगृह्यासिममेयात्मा रूपमन्यच्चकार ह ॥

tataḥ sa bhagavān rudro brahmarṣigaṇasaṁstutaḥ । pragr̥hyāsim ameyātmā rūpam anyac cakāra ha ॥

चतुर्बाहुः स्पृशन्मूर्ध्ना भूस्थितोऽपि नभस्तलम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महालिङ्गो मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन् । विकुर्वन्बहुधा वर्णान्नीलपाण्डुरलोहितान् ॥

caturbāhuḥ spr̥śan mūrdhnā bhūsthito ’pi nabhastalam । ūrdhvadr̥ṣṭir mahāliṅgo mukhāj jvālāḥ samutsr̥jan । vikurvan bahudhā varṇān nīlapāṇḍuralohitān ॥

बिभ्रत्कृष्णाजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत् । शुशुभाते च विमले द्वे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ॥

bibhrat kr̥ṣṇājinaṁ vāso hemapravaratārakam । netraṁ caikaṁ lalāṭena bhāskarapratimaṁ mahat । śuśubhāte ca vimale dve netre kr̥ṣṇapiṅgale ॥

ततो देवो महादेवः शूलपाणिर्भगाक्षिहा । संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानलसंनिभम् ॥

tato devo mahādevaḥ śūlapāṇir bhagākṣihā । saṁpragr̥hya tu nistriṁśaṁ kālārkānalasaṁnibham ॥

त्रिकूटं चर्म चोद्यम्य सविद्युतमिवाम्बुदम् । चचार विविधान्मार्गान्महाबलपराक्रमः । विधुन्वन्नसिमाकाशे दानवान्तचिकीर्षया ॥

trikūṭaṁ carma codyamya savidyutam ivāmbudam । cacāra vividhān mārgān mahābalaparākramaḥ । vidhunvann asim ākāśe dānavāntacikīrṣayā ॥

तस्य नादं विनदतो महाहासं च मुञ्चतः । बभौ प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत ॥

tasya nādaṁ vinadato mahāhāsaṁ ca muñcataḥ । babhau pratibhayaṁ rūpaṁ tadā rudrasya bhārata ॥

तद्रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः । निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः ॥

tad rūpadhāriṇaṁ rudraṁ raudrakarma cikīrṣavaḥ । niśamya dānavāḥ sarve hr̥ṣṭāḥ samabhidudruvuḥ ॥

अश्मभिश्चाप्यवर्षन्त प्रदीप्तैश्च तथोल्मुकैः । घोरैः प्रहरणैश्चान्यैः शितधारैरयोमुखैः ॥

aśmabhiś cāpy avarṣanta pradīptaiś ca tatholmukaiḥ । ghoraiḥ praharaṇaiś cānyaiḥ śitadhārair ayomukhaiḥ ॥

ततस्तद्दानवानीकं संप्रणेतारमच्युतम् । रुद्रखड्गबलोद्धूतं प्रचचाल मुमोह च ॥

tatas tad dānavānīkaṁ saṁpraṇetāram acyutam । rudrakhaḍgabaloddhūtaṁ pracacāla mumoha ca ॥

चित्रं शीघ्रतरत्वाच्च चरन्तमसिधारिणम् । तमेकमसुराः सर्वे सहस्रमिति मेनिरे ॥

citraṁ śīghrataratvāc ca carantam asidhāriṇam । tam ekam asurāḥ sarve sahasram iti menire ॥

छिन्दन्भिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्प्रमथन्नपि । अचरद्दैत्यसंघेषु रुद्रोऽग्निरिव कक्षगः ॥

chindan bhindan rujan kr̥ntan dārayan pramathann api । acarad daityasaṁgheṣu rudro ’gnir iva kakṣagaḥ ॥

असिवेगप्ररुग्णास्ते छिन्नबाहूरुवक्षसः । संप्रकृत्तोत्तमाङ्गाश्च पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥

asivegaprarugṇās te chinnabāhūruvakṣasaḥ । saṁprakr̥ttottamāṅgāś ca petur urvyāṁ mahāsurāḥ ॥

अपरे दानवा भग्ना रुद्रघातावपीडिताः । अन्योन्यमभिनर्दन्तो दिशः संप्रतिपेदिरे ॥

apare dānavā bhagnā rudraghātāvapīḍitāḥ । anyonyam abhinardanto diśaḥ saṁpratipedire ॥

भूमिं केचित्प्रविविशुः पर्वतानपरे तथा । अपरे जग्मुराकाशमपरेऽम्भः समाविशन् ॥

bhūmiṁ ke cit praviviśuḥ parvatān apare tathā । apare jagmur ākāśam apare ’mbhaḥ samāviśan ॥

तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे । बभौ भूमिः प्रतिभया तदा रुधिरकर्दमा ॥

tasmin mahati saṁvr̥tte samare bhr̥śadāruṇe । babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā ॥

दानवानां शरीरैश्च महद्भिः शोणितोक्षितैः । समाकीर्णा महाबाहो शैलैरिव सकिंशुकैः ॥

dānavānāṁ śarīraiś ca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ । samākīrṇā mahābāho śailair iva sakiṁśukaiḥ ॥

रुधिरेण परिक्लिन्ना प्रबभौ वसुधा तदा । रक्तार्द्रवसना श्यामा नारीव मदविह्वला ॥

rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā । raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā ॥

स रुद्रो दानवान्हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत् । रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः ॥

sa rudro dānavān hatvā kr̥tvā dharmottaraṁ jagat । raudraṁ rūpaṁ vihāyāśu cakre rūpaṁ śivaṁ śivaḥ ॥

ततो महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास्तथा । जयेनाद्भुतकल्पेन देवदेवमथार्चयन् ॥

tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇās tathā । jayenādbhutakalpena devadevam athārcayan ॥

ततः स भगवान्रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् । असिं धर्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ॥

tataḥ sa bhagavān rudro dānavakṣatajokṣitam । asiṁ dharmasya goptāraṁ dadau satkr̥tya viṣṇave ॥

विष्णुर्मरीचये प्रादान्मरीचिर्भगवांश्च तम् । महर्षिभ्यो ददौ खड्गमृषयो वासवाय तु ॥

viṣṇur marīcaye prādān marīcir bhagavāṁś ca tam । maharṣibhyo dadau khaḍgam r̥ṣayo vāsavāya tu ॥

महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपालास्तु पुत्रक । मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम् ॥

mahendro lokapālebhyo lokapālās tu putraka । manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṁ suvistaram ॥

ऊचुश्चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां त्वमीश्वरः । असिना धर्मगर्भेण पालयस्व प्रजा इति ॥

ūcuś cainaṁ tathaivādyaṁ mānuṣāṇāṁ tvam īśvaraḥ । asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti ॥

धर्मसेतुमतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थकारणात् । विभज्य दण्डं रक्ष्याः स्युर्धर्मतो न यदृच्छया ॥

dharmasetum atikrāntāḥ sūkṣmasthūlārthakāraṇāt । vibhajya daṇḍaṁ rakṣyāḥ syur dharmato na yadr̥cchayā ॥

दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा । व्यङ्गनं च शरीरस्य वधो वानल्पकारणात् ॥

durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulas tathā । vyaṅganaṁ ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt ॥

असेरेतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत् । असेरेव प्रमाणानि परिमाणव्यतिक्रमात् ॥

aser etāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet । aser eva pramāṇāni parimāṇavyatikramāt ॥

अधिसृज्याथ पुत्रं स्वं प्रजानामधिपं ततः । मनुः प्रजानां रक्षार्थं क्षुपाय प्रददावसिम् ॥

adhisr̥jyātha putraṁ svaṁ prajānām adhipaṁ tataḥ । manuḥ prajānāṁ rakṣārthaṁ kṣupāya pradadāv asim ॥

क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुरिक्ष्वाकोश्च पुरूरवाः । आयुश्च तस्माल्लेभे तं नहुषश्च ततो भुवि ॥

kṣupāj jagrāha cekṣvākur ikṣvākoś ca purūravāḥ । āyuś ca tasmāl lebhe taṁ nahuṣaś ca tato bhuvi ॥

ययातिर्नहुषाच्चापि पूरुस्तस्माच्च लब्धवान् । आमूर्तरयसस्तस्मात्ततो भूमिशयो नृपः ॥

yayātir nahuṣāc cāpi pūrus tasmāc ca labdhavān । āmūrtarayasas tasmāt tato bhūmiśayo nr̥paḥ ॥

भरतश्चापि दौःषन्तिर्लेभे भूमिशयादसिम् । तस्माच्च लेभे धर्मज्ञो राजन्नैडबिडस्तथा ॥

bharataś cāpi dauḥṣantir lebhe bhūmiśayād asim । tasmāc ca lebhe dharmajño rājann aiḍabiḍas tathā ॥

ततश्चैडबिडाल्लेभे धुन्धुमारो जनेश्वरः । धुन्धुमाराच्च काम्बोजो मुचुकुन्दस्ततोऽलभत् ॥

tataś caiḍabiḍāl lebhe dhundhumāro janeśvaraḥ । dhundhumārāc ca kāmbojo mucukundas tato ’labhat ॥

मुचुकुन्दान्मरुत्तश्च मरुत्तादपि रैवतः । रैवताद्युवनाश्वश्च युवनाश्वात्ततो रघुः ॥

mucukundān maruttaś ca maruttād api raivataḥ । raivatād yuvanāśvaś ca yuvanāśvāt tato raghuḥ ॥

इक्ष्वाकुवंशजस्तस्माद्धरिणाश्वः प्रतापवान् । हरिणाश्वादसिं लेभे शुनकः शुनकादपि ॥

ikṣvākuvaṁśajas tasmād dhariṇāśvaḥ pratāpavān । hariṇāśvād asiṁ lebhe śunakaḥ śunakād api ॥

उशीनरो वै धर्मात्मा तस्माद्भोजाः सयादवाः । यदुभ्यश्च शिबिर्लेभे शिबेश्चापि प्रतर्दनः ॥

uśīnaro vai dharmātmā tasmād bhojāḥ sayādavāḥ । yadubhyaś ca śibir lebhe śibeś cāpi pratardanaḥ ॥

प्रतर्दनादष्टकश्च रुशदश्वोऽष्टकादपि । रुशदश्वाद्भरद्वाजो द्रोणस्तस्मात्कृपस्ततः । ततस्त्वं भ्रातृभिः सार्धं परमासिमवाप्तवान् ॥

pratardanād aṣṭakaś ca ruśadaśvo ’ṣṭakād api । ruśadaśvād bharadvājo droṇas tasmāt kr̥pas tataḥ । tatas tvaṁ bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ paramāsim avāptavān ॥

कृत्तिकाश्चास्य नक्षत्रमसेरग्निश्च दैवतम् । रोहिण्यो गोत्रमस्याथ रुद्रश्च गुरुरुत्तमः ॥

kr̥ttikāś cāsya nakṣatram aser agniś ca daivatam । rohiṇyo gotram asyātha rudraś ca gurur uttamaḥ ॥

असेरष्टौ च नामानि रहस्यानि निबोध मे । पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल्लभते जयम् ॥

aser aṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me । pāṇḍaveya sadā yāni kīrtayam̐l labhate jayam ॥

असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः । श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च ॥

asir viśasanaḥ khaḍgas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ । śrīgarbho vijayaś caiva dharmapālas tathaiva ca ॥

अग्र्यः प्रहरणानां च खड्गो माद्रवतीसुत । महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे निश्चयं गतः ॥

agryaḥ praharaṇānāṁ ca khaḍgo mādravatīsuta । maheśvarapraṇītaś ca purāṇe niścayaṁ gataḥ ॥

पृथुस्तूत्पादयामास धनुराद्यमरिंदम । तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता ॥

pr̥thus tūtpādayām āsa dhanur ādyam ariṁdama । teneyaṁ pr̥thivī pūrvaṁ vainyena parirakṣitā ॥

तदेतदार्षं माद्रेय प्रमाणं कर्तुमर्हसि । असेश्च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः ॥

tad etad ārṣaṁ mādreya pramāṇaṁ kartum arhasi । aseś ca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ ॥

इत्येष प्रथमः कल्पो व्याख्यातस्ते सुविस्तरः । असेरुत्पत्तिसंसर्गो यथावद्भरतर्षभ ॥

ity eṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātas te suvistaraḥ । aser utpattisaṁsargo yathāvad bharatarṣabha ॥

सर्वथैतदिह श्रुत्वा खड्गसाधनमुत्तमम् । लभते पुरुषः कीर्तिं प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥

sarvathaitad iha śrutvā khaḍgasādhanam uttamam । labhate puruṣaḥ kīrtiṁ pretya cānantyam aśnute ॥