Adhyāya 152

युधिष्ठिर उवाच । पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pāpasya yad adhiṣṭhānaṁ yataḥ pāpaṁ pravartate । etad icchāmy ahaṁ jñātuṁ tattvena bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप । एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते ॥

bhīṣma uvāca । pāpasya yad adhiṣṭhānaṁ tac chr̥ṇuṣva narādhipa । eko lobho mahāgrāho lobhāt pāpaṁ pravartate ॥

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम् । निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः ॥

ataḥ pāpam adharmaś ca tathā duḥkham anuttamam । nikr̥tyā mūlam etad dhi yena pāpakr̥to janāḥ ॥

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते । लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता ॥

lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ pravartate । lobhān mohaś ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā ॥

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः । अभिध्याप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते ॥

akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṁkṣayaḥ । abhidhyāprajñatā caiva sarvaṁ lobhāt pravartate ॥

अन्यायश्चावितर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियाः । कूटविद्यादयश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा ॥

anyāyaś cāvitarkaś ca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ । kūṭavidyādayaś caiva rūpaiśvaryamadas tathā ॥

सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम् । सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वयुक्तता । हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् ॥

sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anārjavam । sarvabhūteṣv abhidrohaḥ sarvabhūteṣv ayuktatā । haraṇaṁ paravittānāṁ paradārābhimarśanam ॥

वाग्वेगो मानसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च । उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः ॥

vāgvego mānaso vego nindāvegas tathaiva ca । upasthodarayor vego mr̥tyuvegaś ca dāruṇaḥ ॥

ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुस्त्यजः । रसवेगश्च दुर्वारः श्रोत्रवेगश्च दुःसहः ॥

īrṣyāvegaś ca balavān mithyāvegaś ca dustyajaḥ । rasavegaś ca durvāraḥ śrotravegaś ca duḥsahaḥ ॥

कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता । साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा ॥

kutsā vikatthā mātsaryaṁ pāpaṁ duṣkarakāritā । sāhasānāṁ ca sarveṣām akāryāṇāṁ kriyās tathā ॥

जातौ बाल्येऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः । न संत्यजत्यात्मकर्म यन्न जीर्यति जीर्यतः ॥

jātau bālye ’tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ । na saṁtyajaty ātmakarma yan na jīryati jīryataḥ ॥

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वह । नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः । न प्रहृष्यति लाभैर्यो यश्च कामैर्न तृप्यति ॥

yo na pūrayituṁ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha । nityaṁ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ । na prahr̥ṣyati lābhair yo yaś ca kāmair na tr̥pyati ॥

यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः । ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा । स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना ॥

yo na devair na gandharvair nāsurair na mahoragaiḥ । jñāyate nr̥pa tattvena sarvair bhūtagaṇais tathā । sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā ॥

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा । भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम् ॥

dambho drohaś ca nindā ca paiśunyaṁ matsaras tathā । bhavanty etāni kauravya lubdhānām akr̥tātmanām ॥

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः । छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ॥

sumahānty api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ । chettāraḥ saṁśayānāṁ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ ॥

द्वेषक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः । अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्छन्नास्तृणैरिव । धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ॥

dveṣakrodhaprasaktāś ca śiṣṭācārabahiṣkr̥tāḥ । antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāś channās tr̥ṇair iva । dharmavaitaṁsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat ॥

कुर्वते च बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलाश्रिताः । सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लोभाज्ञानेषु निष्ठिताः ॥

kurvate ca bahūn mārgāṁs tāṁs tān hetubalāśritāḥ । sarvaṁ mārgaṁ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ ॥

धर्मस्याह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः । या या विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते ॥

dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastair durātmabhiḥ । yā yā vikriyate saṁsthā tataḥ sābhiprapadyate ॥

दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽतिमानिता । तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु । एतानशिष्टान्बुध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ॥

darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko ’timānitā । tata eva hi kauravya dr̥śyante lubdhabuddhiṣu । etān aśiṣṭān budhyasva nityaṁ lobhasamanvitān ॥

शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान् । येषु वृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ॥

śiṣṭāṁs tu paripr̥cchethā yān vakṣyāmi śucivratān । yeṣu vr̥ttibhayaṁ nāsti paralokabhayaṁ na ca ॥

नामिषेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च । शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः ॥

nāmiṣeṣu prasaṅgo ’sti na priyeṣv apriyeṣu ca । śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ ॥

सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम् । दातारो न गृहीतारो दयावन्तस्तथैव च ॥

sukhaṁ duḥkhaṁ paraṁ yeṣāṁ satyaṁ yeṣāṁ parāyaṇam । dātāro na gr̥hītāro dayāvantas tathaiva ca ॥

पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च । सर्वोपकारिणो धीराः सर्वधर्मानुपालकाः ॥

pitr̥devātitheyāś ca nityodyuktās tathaiva ca । sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ ॥

सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत । न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारपारगाः ॥

sarvabhūtahitāś caiva sarvadeyāś ca bhārata । na te cālayituṁ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ ॥

न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् । न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः ॥

na teṣāṁ bhidyate vr̥ttaṁ yat purā sādhubhiḥ kr̥tam । na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ ॥

ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिता । कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः । सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥

te sevyāḥ sādhubhir nityaṁ yeṣv ahiṁsā pratiṣṭhitā । kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṁkr̥tāḥ । suvratāḥ sthiramaryādās tān upāssva ca pr̥ccha ca ॥

न गवार्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेषां युधिष्ठिर । अवश्यकार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा ॥

na gavārthaṁ yaśorthaṁ vā dharmas teṣāṁ yudhiṣṭhira । avaśyakārya ity eva śarīrasya kriyās tathā ॥

न भयं क्रोधचापल्यं न शोकस्तेषु विद्यते । न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः ॥

na bhayaṁ krodhacāpalyaṁ na śokas teṣu vidyate । na dharmadhvajinaś caiva na guhyaṁ kiṁ cid āsthitāḥ ॥

येष्वलोभस्तथामोहो ये च सत्यार्जवे रताः । तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्वतन्द्रीकृतं मनः ॥

yeṣv alobhas tathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ । teṣu kaunteya rajyethā yeṣv atandrīkr̥taṁ manaḥ ॥

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च । निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥

ye na hr̥ṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca । nirmamā nirahaṁkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ ॥

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात; प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च । समानि येषां स्थिरविक्रमाणां; बुद्धात्मनां सत्त्वमवस्थितानाम् ॥

lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; priyāpriye maraṇaṁ jīvitaṁ ca । samāni yeṣāṁ sthiravikramāṇāṁ; buddhātmanāṁ sattvam avasthitānām ॥

सुखप्रियैस्तान्सुमहाप्रतापा;न्यत्तोऽप्रमत्तश्च समर्थयेथाः । दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति; शुभाशुभा वाक्प्रलापा यथैव ॥

sukhapriyais tān sumahāpratāpān; yatto ’pramattaś ca samarthayethāḥ । daivāt sarve guṇavanto bhavanti; śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva ॥