Adhyāya 138

युधिष्ठिर उवाच । युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत । दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yugakṣayāt parikṣīṇe dharme loke ca bhārata । dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṁ stheyaṁ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत । उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥

bhīṣma uvāca । hanta te kathayiṣyāmi nītim āpatsu bhārata । utsr̥jyāpi ghr̥ṇāṁ kāle yathā varteta bhūmipaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । bharadvājasya saṁvādaṁ rājñaḥ śatruṁtapasya ca ॥

राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः । कणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥

rājā śatruṁtapo nāma sauvīrāṇāṁ mahārathaḥ । kaṇiṅkam upasaṁgamya papracchārthaviniścayam ॥

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते । वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥

alabdhasya kathaṁ lipsā labdhaṁ kena vivardhate । vardhitaṁ pālayet kena pālitaṁ praṇayet katham ॥

तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः । उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम् ॥

tasmai viniścayārthaṁ sa paripr̥ṣṭārthaniścayaḥ । uvāca brāhmaṇo vākyam idaṁ hetumad uttaram ॥

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः । अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥

nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṁ vivr̥tapauruṣaḥ । acchidraś chidradarśī ca pareṣāṁ vivarānugaḥ ॥

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः । तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत् ॥

nityam udyatadaṇḍasya bhr̥śam udvijate janaḥ । tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet ॥

एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥

evam eva praśaṁsanti paṇḍitās tattvadarśinaḥ । tasmāc catuṣṭaye tasmin pradhāno daṇḍa ucyate ॥

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः । कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥

chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ । kathaṁ hi śākhās tiṣṭheyuś chinnamūle vanaspatau ॥

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः । ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत् ॥

mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya paṇḍitaḥ । tataḥ sahāyān pakṣaṁ ca sarvam evānusārayet ॥

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत् ॥

sumantritaṁ suvikrāntaṁ suyuddhaṁ supalāyitam । āpadāṁ padakāleṣu kurvīta na vicārayet ॥

वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः । श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥

vāṅmātreṇa vinītaḥ syād dhr̥dayena yathā kṣuraḥ । ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet ॥

सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत् । अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥

sapatnasahite kārye kr̥tvā saṁdhiṁ na viśvaset । apakrāmet tataḥ kṣipraṁ kr̥takāryo vicakṣaṇaḥ ॥

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् । नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥

śatruṁ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet । nityaśaś codvijet tasmāt sarpād veśmagatād iva ॥

यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् । अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥

yasya buddhiṁ paribhavet tam atītena sāntvayet । anāgatena duṣprajñaṁ pratyutpannena paṇḍitam ॥

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् । अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥

añjaliṁ śapathaṁ sāntvaṁ praṇamya śirasā vadet । aśruprapātanaṁ caiva kartavyaṁ bhūtim icchatā ॥

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः । अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥

vahed amitraṁ skandhena yāvat kālaviparyayaḥ । athainam āgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani ॥

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् । न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम् ॥

muhūrtam api rājendra tindukālātavaj jvalet । na tuṣāgnir ivānarcir dhūmāyeta naraś ciram ॥

नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् । अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥

nānarthakenārthavattvaṁ kr̥taghnena samācaret । arthe tu śakyate bhoktuṁ kr̥takāryo ’vamanyate । tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet ॥

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः । व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत् ॥

kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ । vyāḍasya bhakticitrasya yac chreṣṭhaṁ tat samācaret ॥

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान् । कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥

utthāyotthāya gacchec ca nityayukto ripor gr̥hān । kuśalaṁ cāpi pr̥ccheta yady apy akuśalaṁ bhavet ॥

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः । न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥

nālasāḥ prāpnuvanty arthān na klībā na ca māninaḥ । na ca lokaravād bhītā na ca śaśvat pratīkṣiṇaḥ ॥

नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥

nāsya chidraṁ paro vidyād vidyāc chidraṁ parasya tu । gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ ॥

बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् । वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥

bakavac cintayed arthān siṁhavac ca parākramet । vr̥kavac cāvalumpeta śaśavac ca viniṣpatet ॥

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥

pānam akṣās tathā nāryo mr̥gayā gītavāditam । etāni yuktyā seveta prasaṅgo hy atra doṣavān ॥

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् । अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥

kuryāt tr̥ṇamayaṁ cāpaṁ śayīta mr̥gaśāyikām । andhaḥ syād andhavelāyāṁ bādhiryam api saṁśrayet ॥

देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः । देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥

deśaṁ kālaṁ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ । deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet ॥

कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः । परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत् ॥

kālākālau saṁpradhārya balābalam athātmanaḥ । parasparabalaṁ jñātvā tathātmānaṁ niyojayet ॥

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति । स मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा ॥

daṇḍenopanataṁ śatruṁ yo rājā na niyacchati । sa mr̥tyum upagūhyāste garbham aśvatarī yathā ॥

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः । आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥

supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ । āmaḥ syāt pakvasaṁkāśo na ca śīryeta kasya cit ॥

आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् । विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः ॥

āśāṁ kālavatīṁ kuryāt tāṁ ca vighnena yojayet । vighnaṁ nimittato brūyān nimittaṁ cāpi hetutaḥ ॥

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥

bhītavat saṁvidhātavyaṁ yāvad bhayam anāgatam । āgataṁ tu bhayaṁ dr̥ṣṭvā prahartavyam abhītavat ॥

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥

na saṁśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati । saṁśayaṁ punar āruhya yadi jīvati paśyati ॥

अनागतं विजानीयाद्यच्छेद्भयमुपस्थितम् । पुनर्वृद्धिक्षयात्किंचिदभिवृत्तं निशामयेत् ॥

anāgataṁ vijānīyād yacched bhayam upasthitam । punar vr̥ddhikṣayāt kiṁ cid abhivr̥ttaṁ niśāmayet ॥

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् । अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः ॥

pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam । anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṁ nayaḥ ॥

योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन् । स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥

yo ’riṇā saha saṁdhāya sukhaṁ svapiti viśvasan । sa vr̥kṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate ॥

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा । उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥

karmaṇā yena teneha mr̥dunā dāruṇena vā । uddhared dīnam ātmānaṁ samartho dharmam ācaret ॥

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सयेत् । आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः ॥

ye sapatnāḥ sapatnānāṁ sarvāṁs tān apavatsayet । ātmanaś cāpi boddhavyāś cārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ ॥

चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च । पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत् ॥

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano ’tha parasya ca । pāṣaṇḍāṁs tāpasādīṁś ca pararāṣṭraṁ praveśayet ॥

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च । पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥

udyāneṣu vihāreṣu prapāsv āvasatheṣu ca । pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca ॥

धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः । समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेदपि ॥

dharmābhicāriṇaḥ pāpāś cārā lokasya kaṇṭakāḥ । samāgacchanti tān buddhvā niyacchec chamayed api ॥

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् । विश्वस्तं भयमन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥

na viśvased aviśvaste viśvaste nāpi viśvaset । viśvastaṁ bhayam anveti nāparīkṣya ca viśvaset ॥

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना । अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ॥

viśvāsayitvā tu paraṁ tattvabhūtena hetunā । athāsya praharet kāle kiṁ cid vicalite pade ॥

अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् । भयं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥

aśaṅkyam api śaṅketa nityaṁ śaṅketa śaṅkitāt । bhayaṁ hi śaṅkitāj jātaṁ samūlam api kr̥ntati ॥

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः । विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ॥

avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ । viśvāsayitvā dveṣṭāram avalumped yathā vr̥kaḥ ॥

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत् । अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः ॥

putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhr̥t । arthasya vighnaṁ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ॥

guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ । utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam ॥

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित् । प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ॥

pratyutthānābhivādābhyāṁ saṁpradānena kasya cit । pratipuṣkalaghātī syāt tīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ ॥

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् । नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥

nācchittvā paramarmāṇi nākr̥tvā karma dāruṇam । nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṁ śriyam ॥

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥

nāsti jātyā ripur nāma mitraṁ nāma na vidyate । sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā ॥

अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपि । दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥

amitraṁ naiva muñceta bruvantaṁ karuṇāny api । duḥkhaṁ tatra na kurvīta hanyāt pūrvāpakāriṇam ॥

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता । निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥

saṁgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo ’nasūyatā । nigrahaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā ॥

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् । अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेदथापि वा ॥

prahariṣyan priyaṁ brūyāt prahr̥tyāpi priyottaram । api cāsya śiraś chittvā rudyāc choced athāpi vā ॥

निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया । आशाकारणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥

nimantrayeta sāntvena saṁmānena titikṣayā । āśākāraṇam ity etat kartavyaṁ bhūtim icchatā ॥

न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् । अपार्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम् । दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥

na śuṣkavairaṁ kurvīta na bāhubhyāṁ nadīṁ taret । apārthakam anāyuṣyaṁ goviṣāṇasya bhakṣaṇam । dantāś ca parighr̥ṣyante rasaś cāpi na labhyate ॥

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च । अनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत् ॥

trivarge trividhā pīḍānubandhās traya eva ca । anubandhavadhau jñātvā pīḍāṁ hi parivarjayet ॥

ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च । पुनः पुनर्विवर्धेत स्वल्पोऽप्यनिवारितः ॥

r̥ṇaśeṣo ’gniśeṣaś ca śatruśeṣas tathaiva ca । punaḥ punar vivardheta svalpo ’py anivāritaḥ ॥

वर्धमानमृणं तिष्ठत्परिभूताश्च शत्रवः । आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥

vardhamānam r̥ṇaṁ tiṣṭhat paribhūtāś ca śatravaḥ । āvahanty anayaṁ tīvraṁ vyādhayaś cāpy upekṣitāḥ ॥

नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् । कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥

nāsamyak kr̥takārī syād apramattaḥ sadā bhavet । kaṇṭako ’pi hi duśchinno vikāraṁ kurute ciram ॥

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च । आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥

vadhena ca manuṣyāṇāṁ mārgāṇāṁ dūṣaṇena ca । ākarāṇāṁ vināśaiś ca pararāṣṭraṁ vināśayet ॥

गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः । अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत् ॥

gr̥dhradr̥ṣṭir bakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṁhavikramaḥ । anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṁgacaritaṁ caret ॥

श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च । अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि ॥

śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca । amātyān parirakṣeta bhedasaṁghātayor api ॥

मृदुरित्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च । तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर्भवेत् ॥

mr̥dur ity avamanyante tīkṣṇa ity udvijanti ca । tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syān mr̥dukāle mr̥dur bhavet ॥

मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् । नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरं मृदु ॥

mr̥dunā sumr̥duṁ hanti mr̥dunā hanti dāruṇam । nāsādhyaṁ mr̥dunā kiṁ cit tasmāt tīkṣṇataraṁ mr̥du ॥

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । स साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति ॥

kāle mr̥dur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ । sa sādhayati kr̥tyāni śatrūṁś caivādhitiṣṭhati ॥

पण्डितेन विरुद्धः सन्दूरेऽस्मीति न विश्वसेत् । दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥

paṇḍitena viruddhaḥ san dūre ’smīti na viśvaset । dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṁ hiṁsati hiṁsitaḥ ॥

न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे;न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः । न तत्खनेद्यस्य न मूलमुत्खने;न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥

na tat tared yasya na pāram uttaren; na tad dhared yat punar āharet paraḥ । na tat khaned yasya na mūlam utkhanen; na taṁ hanyād yasya śiro na pātayet ॥

इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं; न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत् । परप्रयुक्तं तु कथं निशामये;दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥

itīdam uktaṁ vr̥jinābhisaṁhitaṁ; na caitad evaṁ puruṣaḥ samācaret । paraprayuktaṁ tu kathaṁ niśāmayed; ato mayoktaṁ bhavato hitārthinā ॥

यथावदुक्तं वचनं हितं तदा; निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियः । तथाकरोद्वाक्यमदीनचेतनः; श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥

yathāvad uktaṁ vacanaṁ hitaṁ tadā; niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥ । tathākarod vākyam adīnacetanaḥ; śriyaṁ ca dīptāṁ bubhuje sabāndhavaḥ ॥