Adhyāya 137

युधिष्ठिर उवाच । उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासोऽस्ति शत्रुषु । कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ukto mantro mahābāho na viśvāso ’sti śatruṣu । kathaṁ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset ॥

विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्नुत्पद्यते भयम् । कथं वै नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिव ॥

viśvāsād dhi paraṁ rājño rājann utpadyate bhayam । kathaṁ vai nāśvasan rājā śatrūñ jayati pārthiva ॥

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति । अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह ॥

etan me saṁśayaṁ chindhi mano me saṁpramuhyati । aviśvāsakathām etām upaśrutya pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने । पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu kaunteya yo vr̥tto brahmadattaniveśane । pūjanyā saha saṁvādo brahmadattasya pārthiva ॥

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी । पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता ॥

kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī । pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṁ sahoṣitā ॥

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः । सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा ॥

rutajñā sarvabhūtānāṁ yathā vai jīvajīvakaḥ । sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā ॥

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् । समकालं च राज्ञोऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत ॥

abhiprajātā sā tatra putram ekaṁ suvarcasam । samakālaṁ ca rājño ’pi devyāḥ putro vyajāyata ॥

समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम् । पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ॥

samudratīraṁ gatvā sā tv ājahāra phaladvayam । puṣṭyarthaṁ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha ॥

फलमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् । अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम् । तत्रागच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ॥

phalam ekaṁ sutāyādād rājaputrāya cāparam । amr̥tāsvādasadr̥śaṁ balatejovivardhanam । tatrāgacchat parāṁ vr̥ddhiṁ rājaputraḥ phalāśanāt ॥

धात्र्या हस्तगतश्चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा । शून्ये तु तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् । हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागमत् ॥

dhātryā hastagataś cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā । śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṁ samajātakam । hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat ॥

अथ सा शकुनी राजन्नागमत्फलहारिका । अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥

atha sā śakunī rājann āgamat phalahārikā । apaśyan nihataṁ putraṁ tena bālena bhūtale ॥

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम् । पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत् ॥

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dr̥ṣṭvā sā tu hataṁ sutam । pūjanī duḥkhasaṁtaptā rudatī vākyam abravīt ॥

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् । कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥

kṣatriye saṁgataṁ nāsti na prītir na ca sauhr̥dam । kāraṇe saṁbhajantīha kr̥tārthāḥ saṁtyajanti ca ॥

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु । अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥

kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu । apakr̥tyāpi satataṁ sāntvayanti nirarthakam ॥

अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् । कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥

aham asya karomy adya sadr̥śīṁ vairayātanām । kr̥taghnasya nr̥śaṁsasya bhr̥śaṁ viśvāsaghātinaḥ ॥

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः । शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम् ॥

sahasaṁjātavr̥ddhasya tathaiva sahabhojinaḥ । śaraṇāgatasya ca vadhas trividhaṁ hy asya kilbiṣam ॥

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा । भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥

ity uktvā caraṇābhyāṁ tu netre nr̥pasutasya sā । bhittvā svasthā tata idaṁ pūjanī vākyam abravīt ॥

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति । कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥

icchayaiva kr̥taṁ pāpaṁ sadya evopasarpati । kr̥tapratikriyaṁ teṣāṁ na naśyati śubhāśubham ॥

पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन्यदि विद्यते । निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु ॥

pāpaṁ karma kr̥taṁ kiṁ cin na tasmin yadi vidyate । nipātyate ’sya putreṣu na cet pautreṣu naptr̥ṣu ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया । उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥

brahmadatta uvāca । asti vai kr̥tam asmābhir asti pratikr̥taṁ tvayā । ubhayaṁ tat samībhūtaṁ vasa pūjani mā gamaḥ ॥

पूजन्युवाच । सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः । न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥

pūjany uvāca । sakr̥t kr̥tāparādhasya tatraiva parilambataḥ । na tad budhāḥ praśaṁsanti śreyas tatrāpasarpaṇam ॥

सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत् । क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥

sāntve prayukte nr̥pate kr̥tavaire na viśvaset । kṣipraṁ prabadhyate mūḍho na hi vairaṁ praśāmyati ॥

अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति । पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति ॥

anyonyaṁ kr̥tavairāṇāṁ putrapautraṁ nigacchati । putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṁ nigacchati ॥

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः । एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः ॥

sarveṣāṁ kr̥tavairāṇām aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ । ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ ॥

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् । कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥

na viśvased aviśvaste viśvaste ’pi na viśvaset । kāmaṁ viśvāsayed anyān pareṣāṁ tu na viśvaset ॥

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ; भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः । भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य; आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता ॥

mātā pitā bāndhavānāṁ variṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṁ tu putraḥ । bhrātā śatruḥ klinnapāṇir vayasya; ātmā hy ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā ॥

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते । स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥

anyonyakr̥tavairāṇāṁ na saṁdhir upapadyate । sa ca hetur atikrānto yadartham aham āvasam ॥

पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः । चेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात् ॥

pūjitasyārthamānābhyāṁ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ । ceto bhavaty aviśvastaṁ pūrvaṁ trāsayate balāt ॥

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना । जह्यात्तं सत्त्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥

pūrvaṁ saṁmānanā yatra paścāc caiva vimānanā । jahyāt taṁ sattvavān vāsaṁ saṁmānitavimānitaḥ ॥

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता । तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्स्व व्रजाम्यहम् ॥

uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālam ahiṁsitā । tad idaṁ vairam utpannaṁ sukham āssva vrajāmy aham ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । यत्कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् । अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः ॥

brahmadatta uvāca । yatkr̥te pratikuryād vai na sa tatrāparādhnuyāt । anr̥ṇas tena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ ॥

पूजन्युवाच । न कृतस्य न कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः । हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥

pūjany uvāca । na kr̥tasya na kartuś ca sakhyaṁ saṁdhīyate punaḥ । hr̥dayaṁ tatra jānāti kartuś caiva kr̥tasya ca ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः । वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥

brahmadatta uvāca । kr̥tasya caiva kartuś ca sakhyaṁ saṁdhīyate punaḥ । vairasyopaśamo dr̥ṣṭaḥ pāpaṁ nopāśnute punaḥ ॥

पूजन्युवाच । नास्ति वैरमुपक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् । विश्वासाद्बध्यते बालस्तस्माच्छ्रेयो ह्यदर्शनम् ॥

pūjany uvāca । nāsti vairam upakrāntaṁ sāntvito ’smīti nāśvaset । viśvāsād badhyate bālas tasmāc chreyo hy adarśanam ॥

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि । साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥

tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitair api । sāmnā te vinigr̥hyante gajā iva kareṇubhiḥ ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि । अन्योन्यस्य च विश्वासः श्वपचेन शुनो यथा ॥

brahmadatta uvāca । saṁvāsāj jāyate sneho jīvitāntakareṣv api । anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā ॥

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् । नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥

anyonyakr̥tavairāṇāṁ saṁvāsān mr̥dutāṁ gatam । naiva tiṣṭhati tad vairaṁ puṣkarastham ivodakam ॥

पूजन्युवाच । वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः । स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम् ॥

pūjany uvāca । vairaṁ pañcasamutthānaṁ tac ca budhyanti paṇḍitāḥ । strīkr̥taṁ vāstujaṁ vāgjaṁ sasapatnāparādhajam ॥

तत्र दाता निहन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः । प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम् ॥

tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ । prakāśaṁ vāprakāśaṁ vā buddhvā deśabalādikam ॥

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥

kr̥tavaire na viśvāsaḥ kāryas tv iha suhr̥dy api । channaṁ saṁtiṣṭhate vairaṁ gūḍho ’gnir iva dāruṣu ॥

न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतैः । वैराग्निः शाम्यते राजन्नौर्वाग्निरिव सागरे ॥

na vittena na pāruṣyair na sāntvena na ca śrutaiḥ । vairāgniḥ śāmyate rājann aurvāgnir iva sāgare ॥

न हि वैराग्निरुद्भूतः कर्म वाप्यपराधजम् । शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥

na hi vairāgnir udbhūtaḥ karma vāpy aparādhajam । śāmyaty adagdhvā nr̥pate vinā hy ekatarakṣayāt ॥

सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां स्यात्तु पूर्वापकारिणः । नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्म त्रासयते बलात् ॥

satkr̥tasyārthamānābhyāṁ syāt tu pūrvāpakāriṇaḥ । naiva śāntir na viśvāsaḥ karma trāsayate balāt ॥

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् । विश्वासादुषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥

naivāpakāre kasmiṁś cid ahaṁ tvayi tathā bhavān । viśvāsād uṣitā pūrvaṁ nedānīṁ viśvasāmy aham ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः । कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति ॥

brahmadatta uvāca । kālena kriyate kāryaṁ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ । kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati ॥

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह । कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति ॥

tulyaṁ cobhe pravartete maraṇaṁ janma caiva ha । kāryate caiva kālena tannimittaṁ hi jīvati ॥

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकस्य न चापरे । कालो दहति भूतानि संप्राप्याग्निरिवेन्धनम् ॥

badhyante yugapat ke cid ekaikasya na cāpare । kālo dahati bhūtāni saṁprāpyāgnir ivendhanam ॥

नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यकरणे शुभे । कालो नित्यमुपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥

nāhaṁ pramāṇaṁ naiva tvam anyonyakaraṇe śubhe । kālo nityam upādhatte sukhaṁ duḥkhaṁ ca dehinām ॥

एवं वसेह सस्नेहा यथाकालमहिंसिता । यत्कृतं तच्च मे क्षान्तं त्वं चैव क्षम पूजनि ॥

evaṁ vaseha sasnehā yathākālam ahiṁsitā । yat kr̥taṁ tac ca me kṣāntaṁ tvaṁ caiva kṣama pūjani ॥

पूजन्युवाच । यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् । कस्मात्त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥

pūjany uvāca । yadi kālaḥ pramāṇaṁ te na vairaṁ kasya cid bhavet । kasmāt tv apacitiṁ yānti bāndhavā bāndhave hate ॥

कस्माद्देवासुराः पूर्वमन्योन्यमभिजघ्निरे । यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥

kasmād devāsurāḥ pūrvam anyonyam abhijaghnire । yadi kālena niryāṇaṁ sukhaduḥkhe bhavābhavau ॥

भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणे । यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥

bhiṣajo bheṣajaṁ kartuṁ kasmād icchanti rogiṇe । yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṁ prayojanam ॥

प्रलापः क्रियते कस्मात्सुमहाञ्शोकमूर्छितैः । यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥

pralāpaḥ kriyate kasmāt sumahāñ śokamūrchitaiḥ । yadi kālaḥ pramāṇaṁ te kasmād dharmo ’sti kartr̥ṣu ॥

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया । अनन्तरं त्वया चाहं बन्धनीया महीपते ॥

tava putro mamāpatyaṁ hatavān hiṁsito mayā । anantaraṁ tvayā cāhaṁ bandhanīyā mahīpate ॥

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे । तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥

ahaṁ hi putraśokena kr̥tapāpā tavātmaje । tathā tvayā prahartavyaṁ mayi tattvaṁ ca me śr̥ṇu ॥

भक्षार्थं क्रीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः । तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥

bhakṣārthaṁ krīḍanārthaṁ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ । tr̥tīyo nāsti saṁyogo vadhabandhād r̥te kṣamaḥ ॥

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपागताः । मरणोत्पातजं दुःखमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥

vadhabandhabhayād eke mokṣatantram upāgatāḥ । maraṇotpātajaṁ duḥkham āhur dharmavido janāḥ ॥

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः । दुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ । duḥkhād udvijate sarvaḥ sarvasya sukham īpsitam ॥

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः । दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोगजम् ॥

duḥkhaṁ jarā brahmadatta duḥkham arthaviparyayaḥ । duḥkhaṁ cāniṣṭasaṁvāso duḥkham iṣṭaviyogajam ॥

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं स्त्रीकृतं तथा । दुःखं सुखेन सततं जनाद्विपरिवर्तते ॥

vairabandhakr̥taṁ duḥkhaṁ hiṁsājaṁ strīkr̥taṁ tathā । duḥkhaṁ sukhena satataṁ janād viparivartate ॥

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुरबुद्धयः । यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने ॥

na duḥkhaṁ paraduḥkhe vai ke cid āhur abuddhayaḥ । yo duḥkhaṁ nābhijānāti sa jalpati mahājane ॥

यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुमुत्सहेत् । रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे ॥

yas tu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṁ vaktum utsahet । rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare ॥

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् । न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम ॥

yat kr̥taṁ te mayā rājaṁs tvayā ca mama yat kr̥tam । na tad varṣaśataiḥ śakyaṁ vyapohitum ariṁdama ॥

आवयोः कृतमन्योन्यं तत्र संधिर्न विद्यते । स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥

āvayoḥ kr̥tam anyonyaṁ tatra saṁdhir na vidyate । smr̥tvā smr̥tvā hi te putraṁ navaṁ vairaṁ bhaviṣyati ॥

वैरमन्तिकमासज्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥

vairam antikam āsajya yaḥ prītiṁ kartum icchati । mr̥nmayasyeva bhagnasya tasya saṁdhir na vidyate ॥

निश्चितश्चार्थशास्त्रज्ञैरविश्वासः सुखोदयः । उशनाश्चाथ गाथे द्वे प्रह्रादायाब्रवीत्पुरा ॥

niścitaś cārthaśāstrajñair aviśvāsaḥ sukhodayaḥ । uśanāś cātha gāthe dve prahrādāyābravīt purā ॥

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा । ते श्रद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्कतृणैर्यथा ॥

ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare ’pi vā । te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatr̥ṇair yathā ॥

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वा दशमाद्युगात् । आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेद्विद्यते पुमान् ॥

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣv ā daśamād yugāt । ākhyātāraś ca vidyante kule ced vidyate pumān ॥

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः । अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥

upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ । athainaṁ pratipiṁṣanti pūrṇaṁ ghaṭam ivāśmani ॥

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् । अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥

sadā na viśvased rājan pāpaṁ kr̥tveha kasya cit । apakr̥tya pareṣāṁ hi viśvāsād duḥkham aśnute ॥

ब्रह्मदत्त उवाच । नाविश्वासाच्चिन्वतेऽर्थान्नेहन्ते चापि किंचन । भयादेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च ॥

brahmadatta uvāca । nāviśvāsāc cinvate ’rthān nehante cāpi kiṁ cana । bhayād ekatarān nityaṁ mr̥takalpā bhavanti ca ॥

पूजन्युवाच । यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति । क्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमभिधावतः ॥

pūjany uvāca । yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṁ ca parisarpati । kṣaṇyete tasya tau pādau suguptam abhidhāvataḥ ॥

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते । तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥

netrābhyāṁ sarujābhyāṁ yaḥ prativātam udīkṣate । tasya vāyurujātyarthaṁ netrayor bhavati dhruvam ॥

दुष्टं पन्थानमाश्रित्य यो मोहादभिपद्यते । आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

duṣṭaṁ panthānam āśritya yo mohād abhipadyate । ātmano balam ajñātvā tad antaṁ tasya jīvitam ॥

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवः । हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः ॥

yas tu varṣam avijñāya kṣetraṁ kr̥ṣati mānavaḥ । hīnaṁ puruṣakāreṇa sasyaṁ naivāpnute punaḥ ॥

यश्च तिक्तं कषायं वाप्यास्वादविधुरं हितम् । आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

yaś ca tiktaṁ kaṣāyaṁ vāpy āsvādavidhuraṁ hitam । āhāraṁ kurute nityaṁ so ’mr̥tatvāya kalpate ॥

पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद्योऽन्यदश्नाति भोजनम् । परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

pathyaṁ bhuktvā naro lobhād yo ’nyad aśnāti bhojanam । pariṇāmam avijñāya tad antaṁ tasya jīvitam ॥

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् । उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते ॥

daivaṁ puruṣakāraś ca sthitāv anyonyasaṁśrayāt । udāttānāṁ karma tantraṁ daivaṁ klībā upāsate ॥

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु । ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदानर्थैरकिंचनः ॥

karma cātmahitaṁ kāryaṁ tīkṣṇaṁ vā yadi vā mr̥du । grasyate ’karmaśīlas tu sadānarthair akiṁcanaḥ ॥

तस्मात्संशयितेऽप्यर्थे कार्य एव पराक्रमः । सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥

tasmāt saṁśayite ’py arthe kārya eva parākramaḥ । sarvasvam api saṁtyajya kāryam ātmahitaṁ naraiḥ ॥

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम् । मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥

vidyā śauryaṁ ca dākṣyaṁ ca balaṁ dhairyaṁ ca pañcamam । mitrāṇi sahajāny āhur vartayantīha yair budhāḥ ॥

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनः । एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥

niveśanaṁ ca kupyaṁ ca kṣetraṁ bhāryā suhr̥jjanaḥ । etāny upacitāny āhuḥ sarvatra labhate pumān ॥

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते । न विभीषयते कंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥

sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate । na vibhīṣayate kaṁ cid bhīṣito na bibheti ca ॥

नित्यं बुद्धिमतो ह्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते । दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात्प्रतितिष्ठति ॥

nityaṁ buddhimato hy arthaḥ svalpako ’pi vivardhate । dākṣyeṇa kurute karma saṁyamāt pratitiṣṭhati ॥

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् । कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवामिव ॥

gr̥hasnehāvabaddhānāṁ narāṇām alpamedhasām । kustrī khādati māṁsāni māghamā segavām iva ॥

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे । इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥

gr̥haṁ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare । ity evam avasīdanti narā buddhiviparyaye ॥

उत्पतेत्सरुजाद्देशाद्व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् । अन्यत्र वस्तुं गच्छेद्वा वसेद्वा नित्यमानितः ॥

utpatet sarujād deśād vyādhidurbhikṣapīḍitāt । anyatra vastuṁ gacched vā vased vā nityamānitaḥ ॥

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे । कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव ॥

tasmād anyatra yāsyāmi vastuṁ nāham ihotsahe । kr̥tam etad anāhāryaṁ tava putreṇa pārthiva ॥

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥

kubhāryāṁ ca kuputraṁ ca kurājānaṁ kusauhr̥dam । kusaṁbandhaṁ kudeśaṁ ca dūrataḥ parivarjayet ॥

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः । कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते ॥

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṁ kuto ratiḥ । kurājye nirvr̥tir nāsti kudeśe na prajīvyate ॥

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदे । अवमानः कुसंबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥

kumitre saṁgataṁ nāsti nityam asthirasauhr̥de । avamānaḥ kusaṁbandhe bhavaty arthaviparyaye ॥

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥

sā bhāryā yā priyaṁ brūte sa putro yatra nirvr̥tiḥ । tan mitraṁ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate ॥

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः । न चैव ह्यभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति ॥

yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ । na caiva hy abhisaṁbandho daridraṁ yo bubhūṣati ॥

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः । एतत्सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥

bhāryā deśo ’tha mitrāṇi putrasaṁbandhibāndhavāḥ । etat sarvaṁ guṇavati dharmanetre mahīpatau ॥

अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्यनिग्रहात् । राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥

adharmajñasya vilayaṁ prajā gacchanty anigrahāt । rājā mūlaṁ trivargasya apramatto ’nupālayan ॥

बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं तमुपयोजयेत् । न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥

baliṣaḍbhāgam uddhr̥tya baliṁ tam upayojayet । na rakṣati prajāḥ samyag yaḥ sa pārthivataskaraḥ ॥

दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा; न तत्प्रमाणं कुरुते यथावत् । स सर्वलोकादुपलभ्य पाप;मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥

dattvābhayaṁ yaḥ svayam eva rājā; na tat pramāṇaṁ kurute yathāvat । sa sarvalokād upalabhya pāpam; adharmabuddhir nirayaṁ prayāti ॥

दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदा । स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

dattvābhayaṁ yaḥ sma rājā pramāṇaṁ kurute sadā । sa sarvasukhakr̥j jñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan ॥

पिता माता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः । सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥

pitā mātā gurur goptā vahnir vaiśravaṇo yamaḥ । sapta rājño guṇān etān manur āha prajāpatiḥ ॥

पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां योऽनुकम्पकः । तस्मिन्मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग्गच्छति मानवः ॥

pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṁ yo ’nukampakaḥ । tasmin mithyāpraṇīte hi tiryag gacchati mānavaḥ ॥

संभावयति मातेव दीनमभ्यवपद्यते । दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयन्भवते यमः ॥

saṁbhāvayati māteva dīnam abhyavapadyate । dahaty agnir ivāniṣṭān yamayan bhavate yamaḥ ॥

इष्टेषु विसृजत्यर्थान्कुबेर इव कामदः । गुरुर्धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात् ॥

iṣṭeṣu visr̥jaty arthān kubera iva kāmadaḥ । gurur dharmopadeśena goptā ca paripālanāt ॥

यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान्गुणैः । न तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥

yas tu rañjayate rājā paurajānapadān guṇaiḥ । na tasya bhraśyate rājyaṁ guṇadharmānupālanāt ॥

स्वयं समुपजानन्हि पौरजानपदक्रियाः । स सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च ॥

svayaṁ samupajānan hi paurajānapadakriyāḥ । sa sukhaṁ modate bhūpa iha loke paratra ca ॥

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः । अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥

nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ । anarthair vipralupyante sa gacchati parābhavam ॥

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् । स सर्वयज्ञफलभाग्राजा लोके महीयते ॥

prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam । sa sarvayajñaphalabhāg rājā loke mahīyate ॥

बलिना विग्रहो राजन्न कथंचित्प्रशस्यते । बलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥

balinā vigraho rājan na kathaṁ cit praśasyate । balinā vigr̥hītasya kuto rājyaṁ kutaḥ sukham ॥

भीष्म उवाच । सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् । राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम् ॥

bhīṣma uvāca । saivam uktvā śakunikā brahmadattaṁ narādhipam । rājānaṁ samanujñāpya jagāmāthepsitāṁ diśam ॥

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् । मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

etat te brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam । mayoktaṁ bharataśreṣṭha kim anyac chrotum icchasi ॥