Adhyāya 103

युधिष्ठिर उवाच । जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ । पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha । pr̥tanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum ॥

भीष्म उवाच । जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ । पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥

bhīṣma uvāca । jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha । pr̥tanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ ॥

दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते । तद्विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥

daivaṁ pūrvaṁ vikurute mānuṣe kālacodite । tad vidvāṁso ’nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā ॥

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः । मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्यहितान्यपि ॥

prāyaścittavidhiṁ cātra japahomāṁś ca tadvidaḥ । maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api ॥

उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत । यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत् ॥

udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata । yasyāṁ bhavanti senāyāṁ dhruvaṁ tasyāṁ jayaṁ vadet ॥

अन्वेनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च । अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथादित्यस्य रश्मयः ॥

anv enāṁ vāyavo vānti tathaivendradhanūṁṣi ca । anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ ॥

गोमायवश्चानुलोमा वडा गृध्राश्च सर्वशः । आचरेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥

gomāyavaś cānulomā vaḍā gr̥dhrāś ca sarvaśaḥ । ācareyur yadā senāṁ tadā siddhir anuttamā ॥

प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः । पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ । puṇyā gandhāś cāhutīnāṁ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च; शङ्खाश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र । युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra । yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च । जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु;र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥

iṣṭā mr̥gāḥ pr̥ṣṭhato vāmataś ca; saṁprasthitānāṁ ca gamiṣyatāṁ ca । jighāṁsatāṁ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti ॥

मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः । हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṁsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ । hr̥ṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश्च; सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम् । भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥

śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām । bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṁ camūs te ’bhibhavanti śatrūn ॥

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च; परस्परं सौहृदमास्थिताश्च । येषां योधाः शौचमनुष्ठिताश्च; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṁ sauhr̥dam āsthitāś ca । yeṣāṁ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः । धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं तु तत् ॥

śabdāḥ sparśās tathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ । dhairyaṁ cāviśate yodhān vijayasya mukhaṁ tu tat ॥

इष्टो वामः प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः । पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति ॥

iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ । paścāt saṁsādhayaty arthaṁ purastāt pratiṣedhati ॥

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर । साम्नैवावर्तने पूर्वं प्रयतेथास्ततो युधि ॥

saṁbhr̥tya mahatīṁ senāṁ caturaṅgāṁ yudhiṣṭhira । sāmnaivāvartane pūrvaṁ prayatethās tato yudhi ॥

जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारत । यादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम् ॥

jaghanya eṣa vijayo yad yuddhaṁ nāma bhārata । yādr̥cchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam ॥

अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव । दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥

apām iva mahāvegas trastā mr̥gagaṇā iva । durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ ॥

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि नकारणम् । उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥

bhagnā ity eva bhajyante vidvāṁso ’pi nakāraṇam । udārasārā mahatī rurusaṁghopamā camūḥ ॥

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः । अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम् ॥

parasparajñāḥ saṁhr̥ṣṭās tyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ । api pañcāśatiḥ śūrā mr̥dnanti paravāhinīm ॥

अथ वा पञ्च षट्सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः । कुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥

atha vā pañca ṣaṭ sapta sahitāḥ kr̥taniścayāḥ । kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayantīha śātravān ॥

संनिपातो न गन्तव्यः शक्ये सति कथंचन । सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥

saṁnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṁ cana । sāntvabhedapradānānāṁ yuddham uttaram ucyate ॥

संसर्पणाद्धि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते । वज्रादिव प्रज्वलितादियं क्व नु पतिष्यति ॥

saṁsarpaṇād dhi senāyā bhayaṁ bhīrūn prabādhate । vajrād iva prajvalitād iyaṁ kva nu patiṣyati ॥

अभिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ । तेषां स्पन्दन्ति गात्राणि योधानां विषयस्य च ॥

abhiprayātāṁ samitiṁ jñātvā ye pratiyānty atha । teṣāṁ spandanti gātrāṇi yodhānāṁ viṣayasya ca ॥

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः । शस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम् ॥

viṣayo vyathate rājan sarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ । śastrapratāpataptānāṁ majjā sīdati dehinām ॥

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः । संपीड्यमाना हि परे योगमायान्ति सर्वशः ॥

teṣāṁ sāntvaṁ krūramiśraṁ praṇetavyaṁ punaḥ punaḥ । saṁpīḍyamānā hi pare yogam āyānti sarvaśaḥ ॥

अन्तराणां च भेदार्थं चारानभ्यवचारयेत् । यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥

antarāṇāṁ ca bhedārthaṁ cārān abhyavacārayet । yaś ca tasmāt paro rājā tena saṁdhiḥ praśasyate ॥

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा । यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥

na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṁ tathāvidhā । yathā sārdham amitreṇa sarvataḥ pratibādhanam ॥

क्षमा वै साधुमाया हि न हि साध्वक्षमा सदा । क्षमायाश्चाक्षमायाश्च विद्धि पार्थ प्रयोजनम् ॥

kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhv akṣamā sadā । kṣamāyāś cākṣamāyāś ca viddhi pārtha prayojanam ॥

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञोऽभिवर्धते । महापराधा ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्ति हि शत्रवः ॥

vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño ’bhivardhate । mahāparādhā hy apy asmin viśvasanti hi śatravaḥ ॥

मन्यते कर्शयित्वा तु क्षमा साध्विति शम्बरः । असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥

manyate karśayitvā tu kṣamā sādhv iti śambaraḥ । asaṁtaptaṁ tu yad dāru pratyeti prakr̥tiṁ punaḥ ॥

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न च साधु निदर्शनम् । अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥

naitat praśaṁsanty ācāryā na ca sādhu nidarśanam । akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat ॥

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर । मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥

dveṣyo bhavati bhūtānām ugro rājā yudhiṣṭhira । mr̥dum apy avamanyante tasmād ubhayabhāg bhavet ॥

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत । प्रहृत्य च कृपायेत शोचन्निव रुदन्निव ॥

prahariṣyan priyaṁ brūyāt praharann api bhārata । prahr̥tya ca kr̥pāyeta śocann iva rudann iva ॥

न मे प्रियं यत्स हतः संप्राहैवं पुरो वचः । न चकर्थ च मे वाक्यमुच्यमानः पुनः पुनः ॥

na me priyaṁ yat sa hataḥ saṁprāhaivaṁ puro vacaḥ । na cakartha ca me vākyam ucyamānaḥ punaḥ punaḥ ॥

अहो जीवितमाकाङ्क्षे नेदृशो वधमर्हति । सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥

aho jīvitam ākāṅkṣe nedr̥śo vadham arhati । sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṁgrāmeṣv apalāyinaḥ ॥

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे । इति वाचा वदन्हन्तॄन्पूजयेत रहोगतः ॥

kr̥taṁ mamāpriyaṁ tena yenāyaṁ nihato mr̥dhe । iti vācā vadan hantr̥̄n pūjayeta rahogataḥ ॥

हन्तॄणां चाहतानां च यत्कुर्युरपराधिनः । क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥

hantr̥̄ṇāṁ cāhatānāṁ ca yat kuryur aparādhinaḥ । krośed bāhuṁ pragr̥hyāpi cikīrṣañ janasaṁgraham ॥

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन् । प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥

evaṁ sarvāsv avasthāsu sāntvapūrvaṁ samācaran । priyo bhavati bhūtānāṁ dharmajño vītabhīr nr̥paḥ ॥

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत । विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थितः ॥

viśvāsaṁ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata । viśvastaḥ śakyate bhoktuṁ yathākāmam upasthitaḥ ॥

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया । सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥

tasmād viśvāsayed rājā sarvabhūtāny amāyayā । sarvataḥ parirakṣec ca yo mahīṁ bhoktum icchati ॥