Adhyāya 1

वैशंपायन उवाच । कृतोदकास्ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः । विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥todakās te suhr̥dāṁ sarveṣāṁ pāṇḍunandanāḥ । viduro dhr̥tarāṣṭraś ca sarvāś ca bharatastriyaḥ ॥

तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः । शौचं निवर्तयिष्यन्तो मासमेकं बहिः पुरात् ॥

tatra te sumahātmāno nyavasan kurunandanāḥ । śaucaṁ nivartayiṣyanto māsam ekaṁ bahiḥ purāt ॥

कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥

kr̥todakaṁ tu rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । abhijagmur mahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ ॥

द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः । देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः ॥

dvaipāyano nāradaś ca devalaś ca mahān r̥ṣiḥ । devasthānaś ca kaṇvaś ca teṣāṁ śiṣyāś ca sattamāḥ ॥

अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः । गृहस्थाः स्नातकाः सर्वे ददृशुः कुरुसत्तमम् ॥

anye ca vedavidvāṁsaḥ kr̥taprajñā dvijātayaḥ । gr̥hasthāḥ snātakāḥ sarve dadr̥śuḥ kurusattamam ॥

अभिगम्य महात्मानः पूजिताश्च यथाविधि । आसनेषु महार्हेषु विविशुस्ते महर्षयः ॥

abhigamya mahātmānaḥ pūjitāś ca yathāvidhi । āsaneṣu mahārheṣu viviśus te maharṣayaḥ ॥

प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा । पर्युपासन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥

pratigr̥hya tataḥ pūjāṁ tatkālasadr̥śīṁ tadā । paryupāsan yathānyāyaṁ parivārya yudhiṣṭhiram ॥

पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम् । आश्वासयन्तो राजानं विप्राः शतसहस्रशः ॥

puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam । āśvāsayanto rājānaṁ viprāḥ śatasahasraśaḥ ॥

नारदस्त्वब्रवीत्काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । विचार्य मुनिभिः सार्धं तत्कालसदृशं वचः ॥

nāradas tv abravīt kāle dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । vicārya munibhiḥ sārdhaṁ tatkālasadr̥śaṁ vacaḥ ॥

भवतो बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च । जितेयमवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर ॥

bhavato bāhuvīryeṇa prasādān mādhavasya ca । jiteyam avaniḥ kr̥tsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira ॥

दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात् । क्षत्रधर्मरतश्चापि कच्चिन्मोदसि पाण्डव ॥

diṣṭyā muktāḥ stha saṁgrāmād asmāl lokabhayaṁkarāt । kṣatradharmarataś cāpi kaccin modasi pāṇḍava ॥

कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप । कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते ॥

kaccic ca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhr̥do nr̥pa । kaccic chriyam imāṁ prāpya na tvāṁ śokaḥ prabādhate ॥

युधिष्ठिर उवाच । विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात् । ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vijiteyaṁ mahī kr̥tsnā kr̥ṣṇabāhubalāśrayāt । brāhmaṇānāṁ prasādena bhīmārjunabalena ca ॥

इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा । कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं लोभकारितम् ॥

idaṁ tu me mahad duḥkhaṁ vartate hr̥di nityadā । kr̥tvā jñātikṣayam imaṁ mahāntaṁ lobhakāritam ॥

सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा प्रियान्सुतान् । जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे ॥

saubhadraṁ draupadeyāṁś ca ghātayitvā priyān sutān । jayo ’yam ajayākāro bhagavan pratibhāti me ॥

किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम् । द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम् ॥

kiṁ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūr me madhusūdanam । dvārakāvāsinī kr̥ṣṇam itaḥ pratigataṁ harim ॥

द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा । अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम् ॥

draupadī hataputreyaṁ kr̥paṇā hatabāndhavā । asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām ॥

इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद । मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः ॥

idam anyac ca bhagavan yat tvāṁ vakṣyāmi nārada । mantrasaṁvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ ॥

योऽसौ नागायुतबलो लोकेऽप्रतिरथो रणे । सिंहखेलगतिर्धीमान्घृणी दान्तो यतव्रतः ॥

yo ’sau nāgāyutabalo loke ’pratiratho raṇe । siṁhakhelagatir dhīmān ghr̥ṇī dānto yatavrataḥ ॥

आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः । अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्तास्माकं रणे रणे ॥

āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṁ mānī tīkṣṇaparākramaḥ । amarṣī nityasaṁrambhī kṣeptāsmākaṁ raṇe raṇe ॥

शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः । गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्रातास्माकं च सोदरः ॥

śīghrāstraś citrayodhī ca kr̥tī cādbhutavikramaḥ । gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṁ ca sodaraḥ ॥

तोयकर्मणि यं कुन्ती कथयामास सूर्यजम् । पुत्रं सर्वगुणोपेतमवकीर्णं जले पुरा ॥

toyakarmaṇi yaṁ kuntī kathayām āsa sūryajam । putraṁ sarvaguṇopetam avakīrṇaṁ jale purā ॥

यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाप्यमन्यत । स ज्येष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भ्रातास्माकं च मातृजः ॥

yaṁ sūtaputraṁ loko ’yaṁ rādheyaṁ cāpy amanyata । sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṁ ca mātr̥jaḥ ॥

अजानता मया संख्ये राज्यलुब्धेन घातितः । तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥

ajānatā mayā saṁkhye rājyalubdhena ghātitaḥ । tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ ॥

न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः । नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद सुव्रतः ॥

na hi taṁ veda pārtho ’pi bhrātaraṁ śvetavāhanaḥ । nāhaṁ na bhīmo na yamau sa tv asmān veda suvrataḥ ॥

गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्रुतम् । अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ ॥

gatā kila pr̥thā tasya sakāśam iti naḥ śrutam । asmākaṁ śamakāmā vai tvaṁ ca putro mamety atha ॥

पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना । अतिपश्चादिदं मातर्यवोचदिति नः श्रुतम् ॥

pr̥thāyā na kr̥taḥ kāmas tena cāpi mahātmanā । atipaścād idaṁ mātary avocad iti naḥ śrutam ॥

न हि शक्ष्याम्यहं त्यक्तुं नृपं दुर्योधनं रणे । अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत् ॥

na hi śakṣyāmy ahaṁ tyaktuṁ nr̥paṁ duryodhanaṁ raṇe । anāryaṁ ca nr̥śaṁsaṁ ca kr̥taghnaṁ ca hi me bhavet ॥

युधिष्ठिरेण संधिं च यदि कुर्यां मते तव । भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः ॥

yudhiṣṭhireṇa saṁdhiṁ ca yadi kuryāṁ mate tava । bhīto raṇe śvetavāhād iti māṁ maṁsyate janaḥ ॥

सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् । संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत् ॥

so ’haṁ nirjitya samare vijayaṁ sahakeśavam । saṁdhāsye dharmaputreṇa paścād iti ca so ’bravīt ॥

तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् । चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम् ॥

tam avocat kila pr̥thā punaḥ pr̥thulavakṣasam । caturṇām abhayaṁ dehi kāmaṁ yudhyasva phalgunam ॥

सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः । प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान् ॥

so ’bravīn mātaraṁ dhīmān vepamānaḥ kr̥tāñjaliḥ । prāptān viṣahyāṁś caturo na haniṣyāmi te sutān ॥

पञ्चैव हि सुता मातर्भविष्यन्ति हि ते ध्रुवम् । सकर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि ॥

pañcaiva hi sutā mātar bhaviṣyanti hi te dhruvam । sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi ॥

तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत् । भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि ॥

taṁ putragr̥ddhinī bhūyo mātā putram athābravīt । bhrātr̥̄ṇāṁ svasti kurvīthā yeṣāṁ svasti cikīrṣasi ॥

तमेवमुक्त्वा तु पृथा विसृज्योपययौ गृहान् । सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्राता भ्रात्रा सहोदरः ॥

tam evam uktvā tu pr̥thā visr̥jyopayayau gr̥hān । so ’rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ ॥

न चैव विवृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने । अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः ॥

na caiva vivr̥to mantraḥ pr̥thāyās tasya vā mune । atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ ॥

अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम । पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो ॥

ahaṁ tv ajñāsiṣaṁ paścāt svasodaryaṁ dvijottama । pūrvajaṁ bhrātaraṁ karṇaṁ pr̥thāyā vacanāt prabho ॥

तेन मे दूयतेऽतीव हृदयं भ्रातृघातिनः । कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम् ॥

tena me dūyate ’tīva hr̥dayaṁ bhrātr̥ghātinaḥ । karṇārjunasahāyo ’haṁ jayeyam api vāsavam ॥

सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः । सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति ॥

sabhāyāṁ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ । sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṁ dr̥ṣṭvā praśāmyati ॥

यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः शृणोमि कटुकोदयाः । सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः ॥

yadā hy asya giro rūkṣāḥ śr̥ṇomi kaṭukodayāḥ । sabhāyāṁ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ ॥

तदा नश्यति मे क्रोधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह । कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम ॥

tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha । kuntyā hi sadr̥śau pādau karṇasyeti matir mama ॥

सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तव चैव ह । कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन् ॥

sādr̥śyahetum anvicchan pr̥thāyās tava caiva ha । kāraṇaṁ nādhigacchāmi kathaṁ cid api cintayan ॥

कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत् । कथं च शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि ॥

kathaṁ nu tasya saṁgrāme pr̥thivī cakram agrasat । kathaṁ ca śapto bhrātā me tat tvaṁ vaktum ihārhasi ॥

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम् । भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम् ॥

śrotum icchāmi bhagavaṁs tvattaḥ sarvaṁ yathātatham । bhavān hi sarvavid vidvām̐l loke veda kr̥tākr̥tam ॥