Adhyāya 46

जनमेजय उवाच । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मञ्श्रुतवानस्मि तत्त्वतः । अभिषेकं कुमारस्य विस्तरेण यथाविधि ॥

janamejaya uvāca । atyadbhutam idaṁ brahmañ śrutavān asmi tattvataḥ । abhiṣekaṁ kumārasya vistareṇa yathāvidhi ॥

यच्छ्रुत्वा पूतमात्मानं विजानामि तपोधन । प्रहृष्टानि च रोमाणि प्रसन्नं च मनो मम ॥

yac chrutvā pūtam ātmānaṁ vijānāmi tapodhana । prahr̥ṣṭāni ca romāṇi prasannaṁ ca mano mama ॥

अभिषेकं कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिर्भूयः कौतूहलं हि मे ॥

abhiṣekaṁ kumārasya daityānāṁ ca vadhaṁ tathā । śrutvā me paramā prītir bhūyaḥ kautūhalaṁ hi me ॥

अपां पतिः कथं ह्यस्मिन्नभिषिक्तः सुरासुरैः । तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ कुशलो ह्यसि सत्तम ॥

apāṁ patiḥ kathaṁ hy asminn abhiṣiktaḥ surāsuraiḥ । tan me brūhi mahāprājña kuśalo hy asi sattama ॥

वैशंपायन उवाच । शृणु राजन्निदं चित्रं पूर्वकल्पे यथातथम् । आदौ कृतयुगे तस्मिन्वर्तमाने यथाविधि । वरुणं देवताः सर्वाः समेत्येदमथाब्रुवन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇu rājann idaṁ citraṁ pūrvakalpe yathātatham । ādau kr̥tayuge tasmin vartamāne yathāvidhi । varuṇaṁ devatāḥ sarvāḥ sametyedam athābruvan ॥

यथास्मान्सुरराट्शक्रो भयेभ्यः पाति सर्वदा । तथा त्वमपि सर्वासां सरितां वै पतिर्भव ॥

yathāsmān surarāṭ śakro bhayebhyaḥ pāti sarvadā । tathā tvam api sarvāsāṁ saritāṁ vai patir bhava ॥

वासश्च ते सदा देव सागरे मकरालये । समुद्रोऽयं तव वशे भविष्यति नदीपतिः ॥

vāsaś ca te sadā deva sāgare makarālaye । samudro ’yaṁ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ ॥

सोमेन सार्धं च तव हानिवृद्धी भविष्यतः । एवमस्त्विति तान्देवान्वरुणो वाक्यमब्रवीत् ॥

somena sārdhaṁ ca tava hānivr̥ddhī bhaviṣyataḥ । evam astv iti tān devān varuṇo vākyam abravīt ॥

समागम्य ततः सर्वे वरुणं सागरालयम् । अपां पतिं प्रचक्रुर्हि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

samāgamya tataḥ sarve varuṇaṁ sāgarālayam । apāṁ patiṁ pracakrur hi vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

अभिषिच्य ततो देवा वरुणं यादसां पतिम् । जग्मुः स्वान्येव स्थानानि पूजयित्वा जलेश्वरम् ॥

abhiṣicya tato devā varuṇaṁ yādasāṁ patim । jagmuḥ svāny eva sthānāni pūjayitvā jaleśvaram ॥

अभिषिक्तस्ततो देवैर्वरुणोऽपि महायशाः । सरितः सागरांश्चैव नदांश्चैव सरांसि च । पालयामास विधिना यथा देवाञ्शतक्रतुः ॥

abhiṣiktas tato devair varuṇo ’pi mahāyaśāḥ । saritaḥ sāgarāṁś caiva nadāṁś caiva sarāṁsi ca । pālayām āsa vidhinā yathā devāñ śatakratuḥ ॥

ततस्तत्राप्युपस्पृश्य दत्त्वा च विविधं वसु । अग्नितीर्थं महाप्राज्ञः स जगाम प्रलम्बहा । नष्टो न दृश्यते यत्र शमीगर्भे हुताशनः ॥

tatas tatrāpy upaspr̥śya dattvā ca vividhaṁ vasu । agnitīrthaṁ mahāprājñaḥ sa jagāma pralambahā । naṣṭo na dr̥śyate yatra śamīgarbhe hutāśanaḥ ॥

लोकालोकविनाशे च प्रादुर्भूते तदानघ । उपतस्थुर्महात्मानं सर्वलोकपितामहम् ॥

lokālokavināśe ca prādurbhūte tadānagha । upatasthur mahātmānaṁ sarvalokapitāmaham ॥

अग्निः प्रनष्टो भगवान्कारणं च न विद्महे । सर्वलोकक्षयो मा भूत्संपादयतु नोऽनलम् ॥

agniḥ pranaṣṭo bhagavān kāraṇaṁ ca na vidmahe । sarvalokakṣayo mā bhūt saṁpādayatu no ’nalam ॥

जनमेजय उवाच । किमर्थं भगवानग्निः प्रनष्टो लोकभावनः । विज्ञातश्च कथं देवैस्तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥

janamejaya uvāca । kimarthaṁ bhagavān agniḥ pranaṣṭo lokabhāvanaḥ । vijñātaś ca kathaṁ devais tan mamācakṣva tattvataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । भृगोः शापाद्भृशं भीतो जातवेदाः प्रतापवान् । शमीगर्भमथासाद्य ननाश भगवांस्ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhr̥goḥ śāpād bhr̥śaṁ bhīto jātavedāḥ pratāpavān । śamīgarbham athāsādya nanāśa bhagavāṁs tataḥ ॥

प्रनष्टे तु तदा वह्नौ देवाः सर्वे सवासवाः । अन्वेषन्त तदा नष्टं ज्वलनं भृशदुःखिताः ॥

pranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ । anveṣanta tadā naṣṭaṁ jvalanaṁ bhr̥śaduḥkhitāḥ ॥

ततोऽग्नितीर्थमासाद्य शमीगर्भस्थमेव हि । ददृशुर्ज्वलनं तत्र वसमानं यथाविधि ॥

tato ’gnitīrtham āsādya śamīgarbhastham eva hi । dadr̥śur jvalanaṁ tatra vasamānaṁ yathāvidhi ॥

देवाः सर्वे नरव्याघ्र बृहस्पतिपुरोगमाः । ज्वलनं तं समासाद्य प्रीताभूवन्सवासवाः । पुनर्यथागतं जग्मुः सर्वभक्षश्च सोऽभवत् ॥

devāḥ sarve naravyāghra br̥haspatipurogamāḥ । jvalanaṁ taṁ samāsādya prītābhūvan savāsavāḥ । punar yathāgataṁ jagmuḥ sarvabhakṣaś ca so ’bhavat ॥

भृगोः शापान्महीपाल यदुक्तं ब्रह्मवादिना । तत्राप्याप्लुत्य मतिमान्ब्रह्मयोनिं जगाम ह ॥

bhr̥goḥ śāpān mahīpāla yad uktaṁ brahmavādinā । tatrāpy āplutya matimān brahmayoniṁ jagāma ha ॥

ससर्ज भगवान्यत्र सर्वलोकपितामहः । तत्राप्लुत्य ततो ब्रह्मा सह देवैः प्रभुः पुरा । ससर्ज चान्नानि तथा देवतानां यथाविधि ॥

sasarja bhagavān yatra sarvalokapitāmahaḥ । tatrāplutya tato brahmā saha devaiḥ prabhuḥ purā । sasarja cānnāni tathā devatānāṁ yathāvidhi ॥

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च । कौबेरं प्रययौ तीर्थं तत्र तप्त्वा महत्तपः । धनाधिपत्यं संप्राप्तो राजन्नैलबिलः प्रभुः ॥

tatra snātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca । kauberaṁ prayayau tīrthaṁ tatra taptvā mahat tapaḥ । dhanādhipatyaṁ saṁprāpto rājann ailabilaḥ prabhuḥ ॥

तत्रस्थमेव तं राजन्धनानि निधयस्तथा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठ तत्तीर्थं लाङ्गली ततः । गत्वा स्नात्वा च विधिवद्ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ॥

tatrastham eva taṁ rājan dhanāni nidhayas tathā । upatasthur naraśreṣṭha tat tīrthaṁ lāṅgalī tataḥ । gatvā snātvā ca vidhivad brāhmaṇebhyo dhanaṁ dadau ॥

ददृशे तत्र तत्स्थानं कौबेरे काननोत्तमे । पुरा यत्र तपस्तप्तं विपुलं सुमहात्मना ॥

dadr̥śe tatra tat sthānaṁ kaubere kānanottame । purā yatra tapas taptaṁ vipulaṁ sumahātmanā ॥

यत्र राज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश्च पुष्कलाः । धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामिततेजसा ॥

yatra rājñā kubereṇa varā labdhāś ca puṣkalāḥ । dhanādhipatyaṁ sakhyaṁ ca rudreṇāmitatejasā ॥

सुरत्वं लोकपालत्वं पुत्रं च नलकूबरम् । यत्र लेभे महाबाहो धनाधिपतिरञ्जसा ॥

suratvaṁ lokapālatvaṁ putraṁ ca nalakūbaram । yatra lebhe mahābāho dhanādhipatir añjasā ॥

अभिषिक्तश्च तत्रैव समागम्य मरुद्गणैः । वाहनं चास्य तद्दत्तं हंसयुक्तं मनोरमम् । विमानं पुष्पकं दिव्यं नैरृतैश्वर्यमेव च ॥

abhiṣiktaś ca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ । vāhanaṁ cāsya tad dattaṁ haṁsayuktaṁ manoramam । vimānaṁ puṣpakaṁ divyaṁ nairr̥taiśvaryam eva ca ॥

तत्राप्लुत्य बलो राजन्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् । जगाम त्वरितो रामस्तीर्थं श्वेतानुलेपनः ॥

tatrāplutya balo rājan dattvā dāyāṁś ca puṣkalān । jagāma tvarito rāmas tīrthaṁ śvetānulepanaḥ ॥

निषेवितं सर्वसत्त्वैर्नाम्ना बदरपाचनम् । नानर्तुकवनोपेतं सदापुष्पफलं शुभम् ॥

niṣevitaṁ sarvasattvair nāmnā badarapācanam । nānartukavanopetaṁ sadāpuṣpaphalaṁ śubham ॥