Adhyāya 40

वैशंपायन उवाच । ब्रह्मयोनिभिराकीर्णं जगाम यदुनन्दनः । यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थं सुमहातपाः । जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । brahmayonibhir ākīrṇaṁ jagāma yadunandanaḥ । yatra dālbhyo bako rājan paśvarthaṁ sumahātapāḥ । juhāva dhr̥tarāṣṭrasya rāṣṭraṁ vaicitravīryiṇaḥ ॥

तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहमात्मनः । क्रोधेन महताविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान् ॥

tapasā ghorarūpeṇa karśayan deham ātmanaḥ । krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān ॥

पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके । वृत्ते विश्वजितोऽन्ते वै पाञ्चालानृषयोऽगमन् ॥

purā hi naimiṣeyāṇāṁ satre dvādaśavārṣike । vr̥tte viśvajito ’nte vai pāñcālān r̥ṣayo ’gaman ॥

तत्रेश्वरमयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः । बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीनेकविंशतिम् ॥

tatreśvaram ayācanta dakṣiṇārthaṁ manīṣiṇaḥ । balānvitān vatsatarān nirvyādhīn ekaviṁśatim ॥

तानब्रवीद्बको वृद्धो विभजध्वं पशूनिति । पशूनेतानहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम् ॥

tān abravīd bako vr̥ddho vibhajadhvaṁ paśūn iti । paśūn etān ahaṁ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam ॥

एवमुक्त्वा ततो राजन्नृषीन्सर्वान्प्रतापवान् । जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः ॥

evam uktvā tato rājann r̥ṣīn sarvān pratāpavān । jagāma dhr̥tarāṣṭrasya bhavanaṁ brāhmaṇottamaḥ ॥

स समीपगतो भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितोऽब्रवीत् ॥

sa samīpagato bhūtvā dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram । ayācata paśūn dālbhyaḥ sa cainaṁ ruṣito ’bravīt ॥

यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तम । एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि ॥

yadr̥cchayā mr̥tā dr̥ṣṭvā gās tadā nr̥pasattama । etān paśūn naya kṣipraṁ brahmabandho yadīcchasi ॥

ऋषिस्त्वथ वचः श्रुत्वा चिन्तयामास धर्मवित् । अहो बत नृशंसं वै वाक्यमुक्तोऽस्मि संसदि ॥

r̥ṣis tv atha vacaḥ śrutvā cintayām āsa dharmavit । aho bata nr̥śaṁsaṁ vai vākyam ukto ’smi saṁsadi ॥

चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रोषाविष्टो द्विजोत्तमः । मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः ॥

cintayitvā muhūrtaṁ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ । matiṁ cakre vināśāya dhr̥tarāṣṭrasya bhūpateḥ ॥

स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि द्विजसत्तमः । जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा ॥

sa utkr̥tya mr̥tānāṁ vai māṁsāni dvijasattamaḥ । juhāva dhr̥tarāṣṭrasya rāṣṭraṁ narapateḥ purā ॥

अवकीर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम् । बको दाल्भ्यो महाराज नियमं परमास्थितः । स तैरेव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर्महातपाः ॥

avakīrṇe sarasvatyās tīrthe prajvālya pāvakam । bako dālbhyo mahārāja niyamaṁ param āsthitaḥ । sa tair eva juhāvāsya rāṣṭraṁ māṁsair mahātapāḥ ॥

तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे संप्रवृत्ते सुदारुणे । अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ॥

tasmiṁs tu vidhivat satre saṁpravr̥tte sudāruṇe । akṣīyata tato rāṣṭraṁ dhr̥tarāṣṭrasya pārthiva ॥

छिद्यमानं यथानन्तं वनं परशुना विभो । बभूवापहतं तच्चाप्यवकीर्णमचेतनम् ॥

chidyamānaṁ yathānantaṁ vanaṁ paraśunā vibho । babhūvāpahataṁ tac cāpy avakīrṇam acetanam ॥

दृष्ट्वा तदवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः । बभूव दुर्मना राजंश्चिन्तयामास च प्रभुः ॥

dr̥ṣṭvā tad avakīrṇaṁ tu rāṣṭraṁ sa manujādhipaḥ । babhūva durmanā rājaṁś cintayām āsa ca prabhuḥ ॥

मोक्षार्थमकरोद्यत्नं ब्राह्मणैः सहितः पुरा । अथासौ पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदा नृप ॥

mokṣārtham akarod yatnaṁ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā । athāsau pārthivaḥ khinnas te ca viprās tadā nr̥pa ॥

यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोचयितुं नृप । अथ वैप्राश्निकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय ॥

yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṁ mocayituṁ nr̥pa । atha vaiprāśnikāṁs tatra papraccha janamejaya ॥

ततो वैप्राश्निकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया । मांसैरभिजुहोतीति तव राष्ट्रं मुनिर्बकः ॥

tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakr̥tas tvayā । māṁsair abhijuhotīti tava rāṣṭraṁ munir bakaḥ ॥

तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् । तस्यैतत्तपसः कर्म येन ते ह्यनयो महान् । अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव ॥

tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān । tasyaitat tapasaḥ karma yena te hy anayo mahān । apāṁ kuñje sarasvatyās taṁ prasādaya pārthiva ॥

सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकमब्रवीत् । निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ ॥

sarasvatīṁ tato gatvā sa rājā bakam abravīt । nipatya śirasā bhūmau prāñjalir bharatarṣabha ॥

प्रसादये त्वा भगवन्नपराधं क्षमस्व मे । मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः । त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

prasādaye tvā bhagavann aparādhaṁ kṣamasva me । mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ । tvaṁ gatis tvaṁ ca me nāthaḥ prasādaṁ kartum arhasi ॥

तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम् । दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच्च व्यमोचयत् ॥

taṁ tathā vilapantaṁ tu śokopahatacetasam । dr̥ṣṭvā tasya kr̥pā jajñe rāṣṭraṁ tac ca vyamocayat ॥

ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः । मोक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनराहुतिम् ॥

r̥ṣiḥ prasannas tasyābhūt saṁrambhaṁ ca vihāya saḥ । mokṣārthaṁ tasya rāṣṭrasya juhāva punar āhutim ॥

मोक्षयित्वा ततो राष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून् । हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनरेव हि ॥

mokṣayitvā tato rāṣṭraṁ pratigr̥hya paśūn bahūn । hr̥ṣṭātmā naimiṣāraṇyaṁ jagāma punar eva hi ॥

धृतराष्ट्रोऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः । स्वमेव नगरं राजा प्रतिपेदे महर्द्धिमत् ॥

dhr̥tarāṣṭro ’pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ । svam eva nagaraṁ rājā pratipede maharddhimat ॥

तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिरुदारधीः । असुराणामभावाय भावाय च दिवौकसाम् ॥

tatra tīrthe mahārāja br̥haspatir udāradhīḥ । asurāṇām abhāvāya bhāvāya ca divaukasām ॥

मांसैरपि जुहावेष्टिमक्षीयन्त ततोऽसुराः । दैवतैरपि संभग्ना जितकाशिभिराहवे ॥

māṁsair api juhāveṣṭim akṣīyanta tato ’surāḥ । daivatair api saṁbhagnā jitakāśibhir āhave ॥

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः । वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चाश्वतरीयुतान् ॥

tatrāpi vidhivad dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ । vājinaḥ kuñjarāṁś caiva rathāṁś cāśvatarīyutān ॥

रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम् । ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते ॥

ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṁ dhānyaṁ ca puṣkalam । yayau tīrthaṁ mahābāhur yāyātaṁ pr̥thivīpate ॥

यत्र यज्ञे ययातेस्तु महाराज सरस्वती । सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः ॥

yatra yajñe yayātes tu mahārāja sarasvatī । sarpiḥ payaś ca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ ॥

तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रो ययातिः पृथिवीपतिः । आक्रामदूर्ध्वं मुदितो लेभे लोकांश्च पुष्कलान् ॥

tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pr̥thivīpatiḥ । ākrāmad ūrdhvaṁ mudito lebhe lokāṁś ca puṣkalān ॥

ययातेर्यजमानस्य यत्र राजन्सरस्वती । प्रसृता प्रददौ कामान्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

yayāter yajamānasya yatra rājan sarasvatī । prasr̥tā pradadau kāmān brāhmaṇānāṁ mahātmanām ॥

यत्र यत्र हि यो विप्रो यान्यान्कामानभीप्सति । तत्र तत्र सरिच्छ्रेष्ठा ससर्ज सुबहून्रसान् ॥

yatra yatra hi yo vipro yān yān kāmān abhīpsati । tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūn rasān ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वाः प्रीता यज्ञस्य संपदा । विस्मिता मानुषाश्चासन्दृष्ट्वा तां यज्ञसंपदम् ॥

tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya saṁpadā । vismitā mānuṣāś cāsan dr̥ṣṭvā tāṁ yajñasaṁpadam ॥

ततस्तालकेतुर्महाधर्मसेतु;र्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः । वसिष्ठापवाहं महाभीमवेगं; धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम ॥

tatas tālaketur mahādharmasetur; mahātmā kr̥tātmā mahādānanityaḥ । vasiṣṭhāpavāhaṁ mahābhīmavegaṁ; dhr̥tātmā jitātmā samabhyājagāma ॥