Adhyāya 34

जनमेजय उवाच । पूर्वमेव यदा रामस्तस्मिन्युद्ध उपस्थिते । आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः ॥

janamejaya uvāca । pūrvam eva yadā rāmas tasmin yuddha upasthite । āmantrya keśavaṁ yāto vr̥ṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ ॥

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव । न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम् ॥

sāhāyyaṁ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava । na caiva pāṇḍuputrāṇāṁ gamiṣyāmi yathāgatam ॥

एवमुक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः । तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ्शंसितुमर्हसि ॥

evam uktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ । tasya cāgamanaṁ bhūyo brahmañ śaṁsitum arhasi ॥

आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः । कथं च दृष्टवान्युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम ॥

ākhyāhi me vistarataḥ kathaṁ rāma upasthitaḥ । kathaṁ ca dr̥ṣṭavān yuddhaṁ kuśalo hy asi sattama ॥

वैशंपायन उवाच । उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः । शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu । preṣito dhr̥tarāṣṭrasya samīpaṁ madhusūdanaḥ । śamaṁ prati mahābāho hitārthaṁ sarvadehinām ॥

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च । उक्तवान्वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः । न च तत्कृतवान्राजा यथाख्यातं हि ते पुरा ॥

sa gatvā hāstinapuraṁ dhr̥tarāṣṭraṁ sametya ca । uktavān vacanaṁ tathyaṁ hitaṁ caiva viśeṣataḥ । na ca tat kr̥tavān rājā yathākhyātaṁ hi te purā ॥

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः । आगच्छत महाबाहुरुपप्लव्यं जनाधिप ॥

anavāpya śamaṁ tatra kr̥ṣṇaḥ puruṣasattamaḥ । āgacchata mahābāhur upaplavyaṁ janādhipa ॥

ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः । अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवानिदमब्रवीत् ॥

tataḥ pratyāgataḥ kr̥ṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ । akriyāyāṁ naravyāghra pāṇḍavān idam abravīt ॥

न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालचोदिताः । निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया ॥

na kurvanti vaco mahyaṁ kuravaḥ kālacoditāḥ । nirgacchadhvaṁ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā ॥

ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः । प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः ॥

tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṁ varaḥ । provāca bhrātaraṁ kr̥ṣṇaṁ rauhiṇeyo mahāmanāḥ ॥

तेषामपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन । क्रियतामिति तत्कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा ॥

teṣām api mahābāho sāhāyyaṁ madhusūdana । kriyatām iti tat kr̥ṣṇo nāsya cakre vacas tadā ॥

ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः । तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः । मैत्रे नक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः ॥

tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ । tīrthayātrāṁ haladharaḥ sarasvatyāṁ mahāyaśāḥ । maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ ॥

आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनमरिंदमः । युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान् ॥

āśrayām āsa bhojas tu duryodhanam ariṁdamaḥ । yuyudhānena sahito vāsudevas tu pāṇḍavān ॥

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः । पाण्डवेयान्पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कुरून् ॥

rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ । pāṇḍaveyān puraskr̥tya yayāv abhimukhaḥ kurūn ॥

गच्छन्नेव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यानुवाच ह । संभारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च । आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन्वै याजकांस्तथा ॥

gacchann eva pathisthas tu rāmaḥ preṣyān uvāca ha । saṁbhārāṁs tīrthayātrāyāṁ sarvopakaraṇāni ca । ānayadhvaṁ dvārakāyā agnīn vai yājakāṁs tathā ॥

सुवर्णं रजतं चैव धेनूर्वासांसि वाजिनः । कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च । क्षिप्रमानीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम् ॥

suvarṇaṁ rajataṁ caiva dhenūr vāsāṁsi vājinaḥ । kuñjarāṁś ca rathāṁś caiva kharoṣṭraṁ vāhanāni ca । kṣipram ānīyatāṁ sarvaṁ tīrthahetoḥ paricchadam ॥

प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः । ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान् ॥

pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṁ śīghragāminaḥ । r̥tvijaś cānayadhvaṁ vai śataśaś ca dvijarṣabhān ॥

एवं संदिश्य तु प्रेष्यान्बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्रां ययौ राजन्कुरूणां वैशसे तदा । सरस्वतीं प्रतिस्रोतः समुद्रादभिजग्मिवान् ॥

evaṁ saṁdiśya tu preṣyān baladevo mahābalaḥ । tīrthayātrāṁ yayau rājan kurūṇāṁ vaiśase tadā । sarasvatīṁ pratisrotaḥ samudrād abhijagmivān ॥

ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च तथान्यैर्द्विजसत्तमैः । रथैर्गजैस्तथाश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ । गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर्वृतः ॥

r̥tvigbhiś ca suhr̥dbhiś ca tathānyair dvijasattamaiḥ । rathair gajais tathāśvaiś ca preṣyaiś ca bharatarṣabha । gokharoṣṭraprayuktaiś ca yānaiś ca bahubhir vr̥taḥ ॥

श्रान्तानां क्लान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम् । तानि यानानि देशेषु प्रतीक्ष्यन्ते स्म भारत । बुभुक्षितानामर्थाय कॢप्तमन्नं समन्ततः ॥

śrāntānāṁ klāntavapuṣāṁ śiśūnāṁ vipulāyuṣām । tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata । bubhukṣitānām arthāya kl̥ptam annaṁ samantataḥ ॥

यो यो यत्र द्विजो भोक्तुं कामं कामयते तदा । तस्य तस्य तु तत्रैवमुपजह्रुस्तदा नृप ॥

yo yo yatra dvijo bhoktuṁ kāmaṁ kāmayate tadā । tasya tasya tu tatraivam upajahrus tadā nr̥pa ॥

तत्र स्थिता नरा राजन्रौहिणेयस्य शासनात् । भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः ॥

tatra sthitā narā rājan rauhiṇeyasya śāsanāt । bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṁs tatra samantataḥ ॥

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च । पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखमिच्छताम् ॥

vāsāṁsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca । pūjārthaṁ tatra kl̥ptāni viprāṇāṁ sukham icchatām ॥

यत्र यः स्वपते विप्रः क्षत्रियो वापि भारत । तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तमदृश्यत ॥

yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata । tatra tatra tu tasyaiva sarvaṁ kl̥ptam adr̥śyata ॥

यथासुखं जनः सर्वस्तिष्ठते याति वा तदा । यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च ॥

yathāsukhaṁ janaḥ sarvas tiṣṭhate yāti vā tadā । yātukāmasya yānāni pānāni tr̥ṣitasya ca ॥

बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ । उपजह्रुर्नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च ॥

bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha । upajahrur narās tatra vastrāṇy ābharaṇāni ca ॥

स पन्थाः प्रबभौ राजन्सर्वस्यैव सुखावहः । स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम् ॥

sa panthāḥ prababhau rājan sarvasyaiva sukhāvahaḥ । svargopamas tadā vīra narāṇāṁ tatra gacchatām ॥

नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्षः शुभान्वितः । विपण्यापणपण्यानां नानाजनशतैर्वृतः । नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः ॥

nityapramuditopetaḥ svādubhakṣaḥ śubhānvitaḥ । vipaṇyāpaṇapaṇyānāṁ nānājanaśatair vr̥taḥ । nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ ॥

ततो महात्मा नियमे स्थितात्मा; पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन् । ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च; यदुप्रवीरो हलभृत्प्रतीतः ॥

tato mahātmā niyame sthitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan । dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāś ca; yadupravīro halabhr̥t pratītaḥ ॥

दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै; सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः । हयांश्च नानाविधदेशजाता;न्यानानि दासीश्च तथा द्विजेभ्यः ॥

dogdhrīś ca dhenūś ca sahasraśo vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśr̥ṅgīḥ । hayāṁś ca nānāvidhadeśajātān; yānāni dāsīś ca tathā dvijebhyaḥ ॥

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च; शृङ्गीसुवर्णं रजतं च शुभ्रम् । अयस्मयं ताम्रमयं च भाण्डं; ददौ द्विजातिप्रवरेषु रामः ॥

ratnāni muktāmaṇividrumaṁ ca; śr̥ṅgīsuvarṇaṁ rajataṁ ca śubhram । ayasmayaṁ tāmramayaṁ ca bhāṇḍaṁ; dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ ॥

एवं स वित्तं प्रददौ महात्मा; सरस्वतीतीर्थवरेषु भूरि । ययौ क्रमेणाप्रतिमप्रभाव;स्ततः कुरुक्षेत्रमुदारवृत्तः ॥

evaṁ sa vittaṁ pradadau mahātmā; sarasvatītīrthavareṣu bhūri । yayau krameṇāpratimaprabhāvas; tataḥ kurukṣetram udāravr̥ttaḥ ॥

जनमेजय उवाच । सारस्वतानां तीर्थानां गुणोत्पत्तिं वदस्व मे । फलं च द्विपदां श्रेष्ठ कर्मनिर्वृत्तिमेव च ॥

janamejaya uvāca । sārasvatānāṁ tīrthānāṁ guṇotpattiṁ vadasva me । phalaṁ ca dvipadāṁ śreṣṭha karmanirvr̥ttim eva ca ॥

यथाक्रमं च भगवंस्तीर्थानामनुपूर्वशः । ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे ॥

yathākramaṁ ca bhagavaṁs tīrthānām anupūrvaśaḥ । brahman brahmavidāṁ śreṣṭha paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । तीर्थानां विस्तरं राजन्गुणोत्पत्तिं च सर्वशः । मयोच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tīrthānāṁ vistaraṁ rājan guṇotpattiṁ ca sarvaśaḥ । mayocyamānāṁ śr̥ṇu vai puṇyāṁ rājendra kr̥tsnaśaḥ ॥

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर; ऋत्विक्सुहृद्विप्रगणैश्च सार्धम् । पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम; यत्रोडुराड्यक्ष्मणा क्लिश्यमानः ॥

pūrvaṁ mahārāja yadupravīra; r̥tviksuhr̥dvipragaṇaiś ca sārdham । puṇyaṁ prabhāsaṁ samupājagāma; yatroḍurāḍ yakṣmaṇā kliśyamānaḥ ॥

विमुक्तशापः पुनराप्य तेजः; सर्वं जगद्भासयते नरेन्द्र । एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां; प्रभासनात्तस्य ततः प्रभासः ॥

vimuktaśāpaḥ punar āpya tejaḥ; sarvaṁ jagad bhāsayate narendra । evaṁ tu tīrthapravaraṁ pr̥thivyāṁ; prabhāsanāt tasya tataḥ prabhāsaḥ ॥

जनमेजय उवाच । किमर्थं भगवान्सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत । कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत ॥

janamejaya uvāca । kimarthaṁ bhagavān somo yakṣmaṇā samagr̥hyata । kathaṁ ca tīrthapravare tasmiṁś candro nyamajjata ॥

कथमाप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनराप्यायितः शशी । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ॥

katham āplutya tasmiṁs tu punar āpyāyitaḥ śaśī । etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmune ॥

वैशंपायन उवाच । दक्षस्य तनया यास्ताः प्रादुरासन्विशां पते । स सप्तविंशतिं कन्या दक्षः सोमाय वै ददौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dakṣasya tanayā yās tāḥ prādurāsan viśāṁ pate । sa saptaviṁśatiṁ kanyā dakṣaḥ somāya vai dadau ॥

नक्षत्रयोगनिरताः संख्यानार्थं च भारत । पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभलक्षणाः ॥

nakṣatrayoganiratāḥ saṁkhyānārthaṁ ca bhārata । patnyo vai tasya rājendra somasya śubhalakṣaṇāḥ ॥

तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि । अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रूपसंपदा ॥

tās tu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā bhuvi । atyaricyata tāsāṁ tu rohiṇī rūpasaṁpadā ॥

ततस्तस्यां स भगवान्प्रीतिं चक्रे निशाकरः । सास्य हृद्या बभूवाथ तस्मात्तां बुभुजे सदा ॥

tatas tasyāṁ sa bhagavān prītiṁ cakre niśākaraḥ । sāsya hr̥dyā babhūvātha tasmāt tāṁ bubhuje sadā ॥

पुरा हि सोमो राजेन्द्र रोहिण्यामवसच्चिरम् । ततोऽस्य कुपितान्यासन्नक्षत्राणि महात्मनः ॥

purā hi somo rājendra rohiṇyām avasac ciram । tato ’sya kupitāny āsan nakṣatrāṇi mahātmanaḥ ॥

ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः । सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा ॥

tā gatvā pitaraṁ prāhuḥ prajāpatim atandritāḥ । somo vasati nāsmāsu rohiṇīṁ bhajate sadā ॥

ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर । वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः ॥

tā vayaṁ sahitāḥ sarvās tvatsakāśe prajeśvara । vatsyāmo niyatāhārās tapaścaraṇatatparāḥ ॥

श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोममथाब्रवीत् । समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वाधर्मो महान्स्पृशेत् ॥

śrutvā tāsāṁ tu vacanaṁ dakṣaḥ somam athābravīt । samaṁ vartasva bhāryāsu mā tvādharmo mahān spr̥śet ॥

ताश्च सर्वाब्रवीद्दक्षो गच्छध्वं सोममन्तिकात् । समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात् ॥

tāś ca sarvābravīd dakṣo gacchadhvaṁ somam antikāt । samaṁ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt ॥

विसृष्टास्तास्तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा । तथापि सोमो भगवान्पुनरेव महीपते । रोहिणीं निवसत्येव प्रीयमाणो मुहुर्मुहुः ॥

visr̥ṣṭās tās tadā jagmuḥ śītāṁśubhavanaṁ tadā । tathāpi somo bhagavān punar eva mahīpate । rohiṇīṁ nivasaty eva prīyamāṇo muhur muhuḥ ॥

ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरमब्रुवन् । तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवाश्रमे । सोमो वसति नास्मासु नाकरोद्वचनं तव ॥

tatas tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaram abruvan । tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāśrame । somo vasati nāsmāsu nākarod vacanaṁ tava ॥

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः सोममथाब्रवीत् । समं वर्तस्व भार्यासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन ॥

tāsāṁ tad vacanaṁ śrutvā dakṣaḥ somam athābravīt । samaṁ vartasva bhāryāsu mā tvāṁ śapsye virocana ॥

अनादृत्य तु तद्वाक्यं दक्षस्य भगवाञ्शशी । रोहिण्या सार्धमवसत्ततस्ताः कुपिताः पुनः ॥

anādr̥tya tu tad vākyaṁ dakṣasya bhagavāñ śaśī । rohiṇyā sārdham avasat tatas tāḥ kupitāḥ punaḥ ॥

गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा । सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव ॥

gatvā ca pitaraṁ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā । somo vasati nāsmāsu tasmān naḥ śaraṇaṁ bhava ॥

रोहिण्यामेव भगवन्सदा वसति चन्द्रमाः । तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत् ॥

rohiṇyām eva bhagavan sadā vasati candramāḥ । tasmān nas trāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते । ससर्ज रोषात्सोमाय स चोडुपतिमाविशत् ॥

tac chrutvā bhagavān kruddho yakṣmāṇaṁ pr̥thivīpate । sasarja roṣāt somāya sa coḍupatim āviśat ॥

स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहरहः शशी । यत्नं चाप्यकरोद्राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः ॥

sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāharahaḥ śaśī । yatnaṁ cāpy akarod rājan mokṣārthaṁ tasya yakṣmaṇaḥ ॥

इष्ट्वेष्टिभिर्महाराज विविधाभिर्निशाकरः । न चामुच्यत शापाद्वै क्षयं चैवाभ्यगच्छत ॥

iṣṭveṣṭibhir mahārāja vividhābhir niśākaraḥ । na cāmucyata śāpād vai kṣayaṁ caivābhyagacchata ॥

क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे । निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः ॥

kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire । nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāś ca sarvaśaḥ ॥

ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनामपि संक्षयः । कृशाश्चासन्प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे ॥

oṣadhīnāṁ kṣaye jāte prāṇinām api saṁkṣayaḥ । kr̥śāś cāsan prajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare ॥

ततो देवाः समागम्य सोममूचुर्महीपते । किमिदं भवतो रूपमीदृशं न प्रकाशते ॥

tato devāḥ samāgamya somam ūcur mahīpate । kim idaṁ bhavato rūpam īdr̥śaṁ na prakāśate ॥

कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद्भयम् । श्रुत्वा तु वचनं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम् ॥

kāraṇaṁ brūhi naḥ sarvaṁ yenedaṁ te mahad bhayam । śrutvā tu vacanaṁ tvatto vidhāsyāmas tato vayam ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ्शशलक्षणः । शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः ॥

evam uktaḥ pratyuvāca sarvāṁs tāñ śaśalakṣaṇaḥ । śāpaṁ ca kāraṇaṁ caiva yakṣmāṇaṁ ca tathātmanaḥ ॥

देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षमथाब्रुवन् । प्रसीद भगवन्सोमे शापश्चैष निवर्त्यताम् ॥

devās tasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣam athābruvan । prasīda bhagavan some śāpaś caiṣa nivartyatām ॥

असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किंचिच्छेषो हि लक्ष्यते । क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चापि गताः क्षयम् ॥

asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiṁciccheṣo hi lakṣyate । kṣayāc caivāsya deveśa prajāś cāpi gatāḥ kṣayam ॥

वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च । तथा वयं लोकगुरो प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

vīrudoṣadhayaś caiva bījāni vividhāni ca । tathā vayaṁ lokaguro prasādaṁ kartum arhasi ॥

एवमुक्तस्तदा चिन्त्य प्राह वाक्यं प्रजापतिः । नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुमन्यथा । हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित् ॥

evam uktas tadā cintya prāha vākyaṁ prajāpatiḥ । naitac chakyaṁ mama vaco vyāvartayitum anyathā । hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cit ॥

समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः । सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ्शशलक्षणः । पुनर्वर्धिष्यते देवास्तद्वै सत्यं वचो मम ॥

samaṁ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ । sarasvatyā vare tīrthe unmajjañ śaśalakṣaṇaḥ । punar vardhiṣyate devās tad vai satyaṁ vaco mama ॥

मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यमेव गमिष्यति । मासार्धं च सदा वृद्धिं सत्यमेतद्वचो मम ॥

māsārdhaṁ ca kṣayaṁ somo nityam eva gamiṣyati । māsārdhaṁ ca sadā vr̥ddhiṁ satyam etad vaco mama ॥

सरस्वतीं ततः सोमो जगाम ऋषिशासनात् । प्रभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह ॥

sarasvatīṁ tataḥ somo jagāma r̥ṣiśāsanāt । prabhāsaṁ paramaṁ tīrthaṁ sarasvatyā jagāma ha ॥

अमावास्यां महातेजास्तत्रोन्मज्जन्महाद्युतिः । लोकान्प्रभासयामास शीतांशुत्वमवाप च ॥

amāvāsyāṁ mahātejās tatronmajjan mahādyutiḥ । lokān prabhāsayām āsa śītāṁśutvam avāpa ca ॥

देवाश्च सर्वे राजेन्द्र प्रभासं प्राप्य पुष्कलम् । सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखेऽभवन् ॥

devāś ca sarve rājendra prabhāsaṁ prāpya puṣkalam । somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe ’bhavan ॥

ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः । सोमं च भगवान्प्रीतो भूयो वचनमब्रवीत् ॥

tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ । somaṁ ca bhagavān prīto bhūyo vacanam abravīt ॥

मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान्कदाचन । गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम ॥

māvamaṁsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprān kadā cana । gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṁ mama ॥

स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वमालयम् । प्रजाश्च मुदिता भूत्वा भोजने च यथा पुरा ॥

sa visr̥ṣṭo mahārāja jagāmātha svam ālayam । prajāś ca muditā bhūtvā bhojane ca yathā purā ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शप्तो निशाकरः । प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं ह्यभूत् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yathā śapto niśākaraḥ । prabhāsaṁ ca yathā tīrthaṁ tīrthānāṁ pravaraṁ hy abhūt ॥

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः । स्नात्वा ह्याप्यायते श्रीमान्प्रभासे तीर्थ उत्तमे ॥

amāvāsyāṁ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ । snātvā hy āpyāyate śrīmān prabhāse tīrtha uttame ॥

अतश्चैनं प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप । प्रभां हि परमां लेभे तस्मिन्नुन्मज्ज्य चन्द्रमाः ॥

ataś cainaṁ prajānanti prabhāsam iti bhūmipa । prabhāṁ hi paramāṁ lebhe tasminn unmajjya candramāḥ ॥

ततस्तु चमसोद्भेदमच्युतस्त्वगमद्बली । चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत ॥

tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad balī । camasodbheda ity evaṁ yaṁ janāḥ kathayanty uta ॥

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः । उषित्वा रजनीमेकां स्नात्वा च विधिवत्तदा ॥

tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ । uṣitvā rajanīm ekāṁ snātvā ca vidhivat tadā ॥

उदपानमथागच्छत्त्वरावान्केशवाग्रजः । आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत्फलम् ॥

udapānam athāgacchat tvarāvān keśavāgrajaḥ । ādyaṁ svastyayanaṁ caiva tatrāvāpya mahat phalam ॥

स्निग्धत्वादोषधीनां च भूमेश्च जनमेजय । जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टामपि सरस्वतीम् ॥

snigdhatvād oṣadhīnāṁ ca bhūmeś ca janamejaya । jānanti siddhā rājendra naṣṭām api sarasvatīm ॥