Adhyāya 28

संजय उवाच । ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः । त्यक्त्वा जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ । tyaktvā jīvitam ākrande pāṇḍavān paryavārayan ॥

तानर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतः । भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः ॥

tān arjunaḥ pratyagr̥hṇāt sahadevajaye dhr̥taḥ । bhīmasenaś ca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ ॥

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम् । संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥

śaktyr̥ṣṭiprāsahastānāṁ sahadevaṁ jighāṁsatām । saṁkalpam akaron moghaṁ gāṇḍīvena dhanaṁjayaḥ ॥

प्रगृहीतायुधान्बाहून्योधानामभिधावताम् । भल्लैश्चिच्छेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयानपि ॥

pragr̥hītāyudhān bāhūn yodhānām abhidhāvatām । bhallaiś ciccheda bībhatsuḥ śirāṁsy api hayān api ॥

ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः । त्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना ॥

te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṁ vigatāsavaḥ । tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā ॥

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम् । हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथशतान्विभो ॥

tato duryodhano rājā dr̥ṣṭvā svabalasaṁkṣayam । hataśeṣān samānīya kruddho rathaśatān vibho ॥

कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतप । उवाच सहितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः ॥

kuñjarāṁś ca hayāṁś caiva pādātāṁś ca paraṁtapa । uvāca sahitān sarvān dhārtarāṣṭra idaṁ vacaḥ ॥

समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान् । पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत ॥

samāsādya raṇe sarvān pāṇḍavān sasuhr̥dgaṇān । pāñcālyaṁ cāpi sabalaṁ hatvā śīghraṁ nivartata ॥

तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः । प्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात् ॥

tasya te śirasā gr̥hya vacanaṁ yuddhadurmadāḥ । pratyudyayū raṇe pārthāṁs tava putrasya śāsanāt ॥

तानभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे । शरैराशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन् ॥

tān abhyāpatataḥ śīghraṁ hataśeṣān mahāraṇe । śarair āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran ॥

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः । अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत । प्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम् ॥

tat sainyaṁ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ । avadhyata raṇaṁ prāpya trātāraṁ nābhyavindata । pratiṣṭhamānaṁ tu bhayān nāvatiṣṭhata daṁśitam ॥

अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते । न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा ॥

aśvair viparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vr̥te । na prājñāyanta samare diśaś ca pradiśas tathā ॥

ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः । अभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्तादिव भारत । ततो निःशेषमभवत्तत्सैन्यं तव भारत ॥

tatas tu pāṇḍavānīkān niḥsr̥tya bahavo janāḥ । abhyaghnaṁs tāvakān yuddhe muhūrtād iva bhārata । tato niḥśeṣam abhavat tat sainyaṁ tava bhārata ॥

अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत । एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः ॥

akṣauhiṇyaḥ sametās tu tava putrasya bhārata । ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusr̥ñjayaiḥ ॥

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु । एको दुर्योधनो राजन्नदृश्यत भृशं क्षतः ॥

teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu । eko duryodhano rājann adr̥śyata bhr̥śaṁ kṣataḥ ॥

ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम् । विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्य संयुगे ॥

tato vīkṣya diśaḥ sarvā dr̥ṣṭvā śūnyāṁ ca medinīm । vihīnaḥ sarvayodhaiś ca pāṇḍavān vīkṣya saṁyuge ॥

मुदितान्सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान्समन्ततः । बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् ॥

muditān sarvasiddhārthān nardamānān samantataḥ । bāṇaśabdaravāṁś caiva śrutvā teṣāṁ mahātmanām ॥

दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः । अपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः ॥

duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṁvr̥taḥ । apayāne manaś cakre vihīnabalavāhanaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते । पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषमभूत्तदा । एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kr̥te । pāṇḍavānāṁ balaṁ sūta kiṁ nu śeṣam abhūt tadā । etan me pr̥cchato brūhi kuśalo hy asi saṁjaya ॥

यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो मम । बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥

yac ca duryodhano mandaḥ kr̥tavāṁs tanayo mama । balakṣayaṁ tathā dr̥ṣṭvā sa ekaḥ pr̥thivīpatiḥ ॥

संजय उवाच । रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च । पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः ॥

saṁjaya uvāca । rathānāṁ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca । pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṁ ca śataṁ śatāḥ ॥

एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां महद्बलम् । परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥

etac cheṣam abhūd rājan pāṇḍavānāṁ mahad balam । parigr̥hya hi yad yuddhe dhr̥ṣṭadyumno vyavasthitaḥ ॥

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः । नापश्यत्समरे कंचित्सहायं रथिनां वरः ॥

ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nr̥paḥ । nāpaśyat samare kaṁ cit sahāyaṁ rathināṁ varaḥ ॥

नर्दमानान्परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम् । हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥

nardamānān parāṁś caiva svabalasya ca saṁkṣayam । hataṁ svahayam utsr̥jya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt ॥

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव । गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥

ekādaśacamūbhartā putro duryodhanas tava । gadām ādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam ॥

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपः । सस्मार वचनं क्षत्तुर्धर्मशीलस्य धीमतः ॥

nātidūraṁ tato gatvā padbhyām eva narādhipaḥ । sasmāra vacanaṁ kṣattur dharmaśīlasya dhīmataḥ ॥

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा । महद्वैशसमस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे ॥

idaṁ nūnaṁ mahāprājño viduro dr̥ṣṭavān purā । mahad vaiśasam asmākaṁ kṣatriyāṇāṁ ca saṁyuge ॥

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः । दुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम् ॥

evaṁ vicintayānas tu pravivikṣur hradaṁ nr̥paḥ । duḥkhasaṁtaptahr̥dayo dr̥ṣṭvā rājan balakṣayam ॥

पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति ॥

pāṇḍavāś ca mahārāja dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ । abhyadhāvanta saṁkruddhās tava rājan balaṁ prati ॥

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम् । संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥

śaktyr̥ṣṭiprāsahastānāṁ balānām abhigarjatām । saṁkalpam akaron moghaṁ gāṇḍīvena dhanaṁjayaḥ ॥

तान्हत्वा निशितैर्बाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिः । रथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत ॥

tān hatvā niśitair bāṇaiḥ sāmātyān saha bandhubhiḥ । rathe śvetahaye tiṣṭhann arjuno bahv aśobhata ॥

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे । महावनमिव छिन्नमभवत्तावकं बलम् ॥

subalasya hate putre savājirathakuñjare । mahāvanam iva chinnam abhavat tāvakaṁ balam ॥

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह । नान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत ॥

anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha । nānyo mahāratho rājañ jīvamāno vyadr̥śyata ॥

द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणः । कृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥

droṇaputrād r̥te vīrāt tathaiva kr̥tavarmaṇaḥ । kr̥pāc ca gautamād rājan pārthivāc ca tavātmajāt ॥

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत् । किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu māṁ dr̥ṣṭvā hasan sātyakim abravīt । kim anena gr̥hītena nānenārtho ’sti jīvatā ॥

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथः । उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥

dhr̥ṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śiner naptā mahārathaḥ । udyamya niśitaṁ khaḍgaṁ hantuṁ mām udyatas tadā ॥

तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । मुच्यतां संजयो जीवन्न हन्तव्यः कथंचन ॥

tam āgamya mahāprājñaḥ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । mucyatāṁ saṁjayo jīvan na hantavyaḥ kathaṁ cana ॥

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिः । ततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति संजय साधय ॥

dvaipāyanavacaḥ śrutvā śiner naptā kr̥tāñjaliḥ । tato mām abravīn muktvā svasti saṁjaya sādhaya ॥

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः । प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥

anujñātas tv ahaṁ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ । prātiṣṭhaṁ yena nagaraṁ sāyāhne rudhirokṣitaḥ ॥

क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम् । एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥

krośamātram apakrāntaṁ gadāpāṇim avasthitam । ekaṁ duryodhanaṁ rājann apaśyaṁ bhr̥śavikṣatam ॥

स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् । उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनमवस्थितम् ॥

sa tu mām aśrupūrṇākṣo nāśaknod abhivīkṣitum । upapraikṣata māṁ dr̥ṣṭvā tadā dīnam avasthitam ॥

तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे । मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किंचिद्दुःखपरिप्लुतः ॥

taṁ cāham api śocantaṁ dr̥ṣṭvaikākinam āhave । muhūrtaṁ nāśakaṁ vaktuṁ kiṁ cid duḥkhapariplutaḥ ॥

ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदा । द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे ॥

tato ’smai tad ahaṁ sarvam uktavān grahaṇaṁ tadā । dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ॥

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् । भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥

muhūrtam iva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanām । bhrātr̥̄ṁś ca sarvasainyāni paryapr̥cchata māṁ tataḥ ॥

तस्मै तदहमाचक्षं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् । भ्रातॄंश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम् ॥

tasmai tad aham ācakṣaṁ sarvaṁ pratyakṣadarśivān । bhrātr̥̄ṁś ca nihatān sarvān sainyaṁ ca vinipātitam ॥

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप । इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥

trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭās tāvakānāṁ narādhipa । iti prasthānakāle māṁ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt ॥

स दीर्घमिव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः । अंसे मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥

sa dīrgham iva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ । aṁse māṁ pāṇinā spr̥ṣṭvā putras te paryabhāṣata ॥

त्वदन्यो नेह संग्रामे कश्चिज्जीवति संजय । द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥

tvad anyo neha saṁgrāme kaś cij jīvati saṁjaya । dvitīyaṁ neha paśyāmi sasahāyāś ca pāṇḍavāḥ ॥

ब्रूयाः संजय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् । दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत ॥

brūyāḥ saṁjaya rājānaṁ prajñācakṣuṣam īśvaram । duryodhanas tava sutaḥ praviṣṭo hradam ity uta ॥

सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव च । पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवति मादृशः ॥

suhr̥dbhis tādr̥śair hīnaḥ putrair bhrātr̥bhir eva ca । pāṇḍavaiś ca hr̥te rājye ko nu jīvati mādr̥śaḥ ॥

आचक्षेथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात् । अस्मिंस्तोयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥

ācakṣethāḥ sarvam idaṁ māṁ ca muktaṁ mahāhavāt । asmiṁs toyahrade suptaṁ jīvantaṁ bhr̥śavikṣatam ॥

एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं ह्रदं नृपः । अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥

evam uktvā mahārāja prāviśat taṁ hradaṁ nr̥paḥ । astambhayata toyaṁ ca māyayā manujādhipaḥ ॥

तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान् । अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः ॥

tasmin hradaṁ praviṣṭe tu trīn rathāñ śrāntavāhanān । apaśyaṁ sahitān ekas taṁ deśaṁ samupeyuṣaḥ ॥

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् । भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान् ॥

kr̥paṁ śāradvataṁ vīraṁ drauṇiṁ ca rathināṁ varam । bhojaṁ ca kr̥tavarmāṇaṁ sahitāñ śaravikṣatān ॥

ते सर्वे मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वानचोदयन् । उपयाय च मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि संजय ॥

te sarve mām abhiprekṣya tūrṇam aśvān acodayan । upayāya ca mām ūcur diṣṭyā jīvasi saṁjaya ॥

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् । कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय ॥

apr̥cchaṁś caiva māṁ sarve putraṁ tava janādhipam । kaccid duryodhano rājā sa no jīvati saṁjaya ॥

आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् । तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत् । ह्रदं चैवाहमाचष्ट यं प्रविष्टो नराधिपः ॥

ākhyātavān ahaṁ tebhyas tadā kuśalinaṁ nr̥pam । tac caiva sarvam ācakṣaṁ yan māṁ duryodhano ’bravīt । hradaṁ caivāham ācaṣṭa yaṁ praviṣṭo narādhipaḥ ॥

अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं मम । तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ॥

aśvatthāmā tu tad rājan niśamya vacanaṁ mama । taṁ hradaṁ vipulaṁ prekṣya karuṇaṁ paryadevayat ॥

अहो धिङ्न स जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिपः । पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥

aho dhiṅ na sa jānāti jīvato ’smān narādhipaḥ । paryāptā hi vayaṁ tena saha yodhayituṁ parān ॥

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः । प्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे ॥

te tu tatra ciraṁ kālaṁ vilapya ca mahārathāḥ । prādravan rathināṁ śreṣṭhā dr̥ṣṭvā pāṇḍusutān raṇe ॥

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् । सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः ॥

te tu māṁ ratham āropya kr̥pasya supariṣkr̥tam । senāniveśam ājagmur hataśeṣās trayo rathāḥ ॥

तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तमिते सति । सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥

tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstam ite sati । sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṁ tava saṁkṣayam ॥

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षणो नराः । राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥

tato vr̥ddhā mahārāja yoṣitāṁ rakṣaṇo narāḥ । rājadārān upādāya prayayur nagaraṁ prati ॥

तत्र विक्रोशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः । प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसंक्षयम् ॥

tatra vikrośatīnāṁ ca rudatīnāṁ ca sarvaśaḥ । prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śrutvā tad balasaṁkṣayam ॥

ततस्ता योषितो राजन्क्रन्दन्त्यो वै मुहुर्मुहुः । कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥

tatas tā yoṣito rājan krandantyo vai muhur muhuḥ । kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam ॥

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत । लुलुवुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्र तत्र ह ॥

ājaghnuḥ karajaiś cāpi pāṇibhiś ca śirāṁsy uta । luluvuś ca tadā keśān krośantyas tatra tatra ha ॥

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च । क्रोशन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते ॥

hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṁsi ca । krośantyas tatra ruruduḥ krandamānā viśāṁ pate ॥

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः । राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥

tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhr̥śāturāḥ । rājadārān upādāya prayayur nagaraṁ prati ॥

वेत्रजर्झरहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशां पते । शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च । समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥

vetrajarjharahastāś ca dvārādhyakṣā viśāṁ pate । śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca । samādāya yayus tūrṇaṁ nagaraṁ dārarakṣiṇaḥ ॥

आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे जनाः । स्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥

āsthāyāśvatarīyuktān syandanān apare janāḥ । svān svān dārān upādāya prayayur nagaraṁ prati ॥

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु । ददृशुस्ता महाराज जना यान्तीः पुरं प्रति ॥

adr̥ṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu । dadr̥śus tā mahārāja janā yāntīḥ puraṁ prati ॥

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः । प्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः ॥

tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ । prayayur nagaraṁ tūrṇaṁ hatasvajanabāndhavāḥ ॥

आ गोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति । ययुर्मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥

ā gopālāvipālebhyo dravanto nagaraṁ prati । yayur manuṣyāḥ saṁbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ ॥

अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम् । प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यमाधावन्नगरं प्रति ॥

api caiṣāṁ bhayaṁ tīvraṁ pārthebhyo ’bhūt sudāruṇam । prekṣamāṇās tadānyonyam ādhāvan nagaraṁ prati ॥

तस्मिंस्तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे । युयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालमचिन्तयत् ॥

tasmiṁs tadā vartamāne vidrave bhr̥śadāruṇe । yuyutsuḥ śokasaṁmūḍhaḥ prāptakālam acintayat ॥

जितो दुर्योधनः संख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैः । एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः । हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥

jito duryodhanaḥ saṁkhye pāṇḍavair bhīmavikramaiḥ । ekādaśacamūbhartā bhrātaraś cāsya sūditāḥ । hatāś ca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ ॥

अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छया । विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः ॥

aham eko vimuktas tu bhāgyayogād yadr̥cchayā । vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ ॥

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताः । राजदारानुपादाय व्यधावन्नगरं प्रति ॥

duryodhanasya sacivā ye ke cid avaśeṣitāḥ । rājadārān upādāya vyadhāvan nagaraṁ prati ॥

प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सहाभिभो । युधिष्ठिरमनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च ॥

prāptakālam ahaṁ manye praveśaṁ taiḥ sahābhibho । yudhiṣṭhiram anujñāpya bhīmasenaṁ tathaiva ca ॥

एतमर्थं महाबाहुरुभयोः स न्यवेदयत् । तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदिता । परिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥

etam arthaṁ mahābāhur ubhayoḥ sa nyavedayat । tasya prīto ’bhavad rājā nityaṁ karuṇaveditā । pariṣvajya mahābāhur vaiśyāputraṁ vyasarjayat ॥

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् । असंभावितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति ॥

tataḥ sa ratham āsthāya drutam aśvān acodayat । asaṁbhāvitavāṁś cāpi rājadārān puraṁ prati ॥

तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करे । प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥

taiś caiva sahitaḥ kṣipram astaṁ gacchati bhāskare । praviṣṭo hāstinapuraṁ bāṣpakaṇṭho ’śrulocanaḥ ॥

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् । राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥

apaśyata mahāprājñaṁ viduraṁ sāśrulocanam । rājñaḥ samīpān niṣkrāntaṁ śokopahatacetasam ॥

तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् । अस्मिन्कुरुक्षये वृत्ते दिष्ट्या त्वं पुत्र जीवसि ॥

tam abravīt satyadhr̥tiḥ praṇataṁ tv agrataḥ sthitam । asmin kurukṣaye vr̥tte diṣṭyā tvaṁ putra jīvasi ॥

विना राज्ञः प्रवेशाद्वै किमसि त्वमिहागतः । एतन्मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥

vinā rājñaḥ praveśād vai kim asi tvam ihāgataḥ । etan me kāraṇaṁ sarvaṁ vistareṇa nivedaya ॥

युयुत्सुरुवाच । निहते शकुनौ तात सज्ञातिसुतबान्धवे । हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः । स्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात् ॥

yuyutsur uvāca । nihate śakunau tāta sajñātisutabāndhave । hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanas tataḥ । svakaṁ sa hayam utsr̥jya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt ॥

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् । भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥

apakrānte tu nr̥patau skandhāvāraniveśanāt । bhayavyākulitaṁ sarvaṁ prādravan nagaraṁ prati ॥

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वशः । वाहनेषु समारोप्य स्त्र्यध्यक्षाः प्राद्रवन्भयात् ॥

tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātr̥̄ṇāṁ cāsya sarvaśaḥ । vāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravan bhayāt ॥

ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् । प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षँल्लोकाद्धि वाच्यताम् ॥

tato ’haṁ samanujñāpya rājānaṁ sahakeśavam । praviṣṭo hāstinapuraṁ rakṣam̐l lokād dhi vācyatām ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् । प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित् । अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकोविदम् ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ vaiśyāputreṇa bhāṣitam । prāptakālam iti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit । apūjayad ameyātmā yuyutsuṁ vākyakovidam ॥

प्राप्तकालमिदं सर्वं भवतो भरतक्षये । अद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ॥

prāptakālam idaṁ sarvaṁ bhavato bharatakṣaye । adya tvam iha viśrāntaḥ śvo ’bhigantā yudhiṣṭhiram ॥

एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित् । युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् । युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा ॥

etāvad uktvā vacanaṁ viduraḥ sarvadharmavit । yuyutsuṁ samanujñāpya praviveśa nr̥pakṣayam । yuyutsur api tāṁ rātriṁ svagr̥he nyavasat tadā ॥