Adhyāya 27

संजय उवाच । तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे नरवाजिगजक्षये । शकुनिः सौबलो राजन्सहदेवं समभ्ययात् ॥

saṁjaya uvāca । tasmin pravr̥tte saṁgrāme naravājigajakṣaye । śakuniḥ saubalo rājan sahadevaṁ samabhyayāt ॥

ततोऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः प्रतापवान् । शरौघान्प्रेषयामास पतंगानिव शीघ्रगान् । उलूकश्च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः ॥

tato ’syāpatatas tūrṇaṁ sahadevaḥ pratāpavān । śaraughān preṣayām āsa pataṁgān iva śīghragān । ulūkaś ca raṇe bhīmaṁ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

शकुनिस्तु महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः । सायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरत् ॥

śakunis tu mahārāja bhīmaṁ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ । sāyakānāṁ navatyā vai sahadevam avākirat ॥

ते शूराः समरे राजन्समासाद्य परस्परम् । विव्यधुर्निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः । स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैरा कर्णात्प्रहितैः शरैः ॥

te śūrāḥ samare rājan samāsādya parasparam । vivyadhur niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ । svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair ā karṇāt prahitaiḥ śaraiḥ ॥

तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिर्विशां पते । आच्छादयद्दिशः सर्वा धाराभिरिव तोयदः ॥

teṣāṁ cāpabhujotsr̥ṣṭā śaravr̥ṣṭir viśāṁ pate । ācchādayad diśaḥ sarvā dhārābhir iva toyadaḥ ॥

ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारत । चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ ॥

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaś ca bhārata । ceratuḥ kadanaṁ saṁkhye kurvantau sumahābalau ॥

ताभ्यां शरशतैश्छन्नं तद्बलं तव भारत । अन्धकारमिवाकाशमभवत्तत्र तत्र ह ॥

tābhyāṁ śaraśataiś channaṁ tad balaṁ tava bhārata । andhakāram ivākāśam abhavat tatra tatra ha ॥

अश्वैर्विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर्विशां पते । तत्र तत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर्हतान्बहून् ॥

aśvair viparidhāvadbhiḥ śaracchannair viśāṁ pate । tatra tatra kr̥to mārgo vikarṣadbhir hatān bahūn ॥

निहतानां हयानां च सहैव हययोधिभिः । वर्मभिर्विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिष । संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव ॥

nihatānāṁ hayānāṁ ca sahaiva hayayodhibhiḥ । varmabhir vinikr̥ttaiś ca prāsaiś chinnaiś ca māriṣa । saṁchannā pr̥thivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva ॥

योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम् । व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥

yodhās tatra mahārāja samāsādya parasparam । vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam ॥

उद्वृत्तनयनै रोषात्संदष्टौष्ठपुटैर्मुखैः । सकुण्डलैर्मही छन्ना पद्मकिञ्जल्कसंनिभैः ॥

udvr̥ttanayanai roṣāt saṁdaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ । sakuṇḍalair mahī channā padmakiñjalkasaṁnibhaiḥ ॥

भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमैः । साङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वधैः ॥

bhujaiś chinnair mahārāja nāgarājakaropamaiḥ । sāṅgadaiḥ satanutraiś ca sāsiprāsaparaśvadhaiḥ ॥

कबन्धैरुत्थितैश्छिन्नैर्नृत्यद्भिश्चापरैर्युधि । क्रव्यादगणसंकीर्णा घोराभूत्पृथिवी विभो ॥

kabandhair utthitaiś chinnair nr̥tyadbhiś cāparair yudhi । kravyādagaṇasaṁkīrṇā ghorābhūt pr̥thivī vibho ॥

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवे । प्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम् ॥

alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyān mahāhave । prahr̥ṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam ॥

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान् । प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम् । स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ॥

etasminn antare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān । prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhr̥śam । sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat ॥

सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् । सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत ॥

sahadevaṁ tathā dr̥ṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān । sarvasainyāni saṁkruddho vārayām āsa bhārata ॥

निर्बिभेद च नाराचैः शतशोऽथ सहस्रशः । विनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिंदम ॥

nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । vinirbhidyākaroc caiva siṁhanādam ariṁdama ॥

तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः । प्राद्रवन्सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः ॥

tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ । prādravan sahasā bhītāḥ śakuneś ca padānugāḥ ॥

प्रभग्नानथ तान्दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥

prabhagnān atha tān dr̥ṣṭvā rājā duryodhano ’bravīt । nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṁ kiṁ sr̥tena vaḥ ॥

इह कीर्तिं समाधाय प्रेत्य लोकान्समश्नुते । प्राणाञ्जहाति यो वीरो युधि पृष्ठमदर्शयन् ॥

iha kīrtiṁ samādhāya pretya lokān samaśnute । prāṇāñ jahāti yo vīro yudhi pr̥ṣṭham adarśayan ॥

एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

evam uktās tu te rājñā saubalasya padānugāḥ । pāṇḍavān abhyavartanta mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दोऽतिदारुणः । क्षुब्धसागरसंकाशः क्षुभितः सर्वतोऽभवत् ॥

dravadbhis tatra rājendra kr̥taḥ śabdo ’tidāruṇaḥ । kṣubdhasāgarasaṁkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato ’bhavat ॥

तांस्तदापततो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान् । प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजये वृताः ॥

tāṁs tadāpatato dr̥ṣṭvā saubalasya padānugān । pratyudyayur mahārāja pāṇḍavā vijaye vr̥tāḥ ॥

प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशां पते । शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः । धनुश्चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्निव ॥

pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṁ pate । śakuniṁ daśabhir viddhvā hayāṁś cāsya tribhiḥ śaraiḥ । dhanuś ciccheda ca śaraiḥ saubalasya hasann iva ॥

अथान्यद्धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मदः । विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः ॥

athānyad dhanur ādāya śakunir yuddhadurmadaḥ । vivyādha nakulaṁ ṣaṣṭyā bhīmasenaṁ ca saptabhiḥ ॥

उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः । सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन्पितरं रणे ॥

ulūko ’pi mahārāja bhīmaṁ vivyādha saptabhiḥ । sahadevaṁ ca saptatyā parīpsan pitaraṁ raṇe ॥

तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः । शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥

taṁ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ । śakuniṁ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṁś ca tribhis tribhiḥ ॥

ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैः । सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिः । पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः ॥

te hanyamānā bhīmena nārācais tailapāyitaiḥ । sahadevaṁ raṇe kruddhāś chādayañ śaravr̥ṣṭibhiḥ । parvataṁ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ ॥

ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान् । उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः ॥

tato ’syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān । ulūkasya mahārāja bhallenāpāharac chiraḥ ॥

स जगाम रथाद्भूमिं सहदेवेन पातितः । रुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन्पाण्डवान्युधि ॥

sa jagāma rathād bhūmiṁ sahadevena pātitaḥ । rudhirāplutasarvāṅgo nandayan pāṇḍavān yudhi ॥

पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत । साश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन् ॥

putraṁ tu nihataṁ dr̥ṣṭvā śakunis tatra bhārata । sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣattur vākyam anusmaran ॥

चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् । सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः ॥

cintayitvā muhūrtaṁ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan । sahadevaṁ samāsādya tribhir vivyādha sāyakaiḥ ॥

तानपास्य शरान्मुक्ताञ्शरसंघैः प्रतापवान् । सहदेवो महाराज धनुश्चिच्छेद संयुगे ॥

tān apāsya śarān muktāñ śarasaṁghaiḥ pratāpavān । sahadevo mahārāja dhanuś ciccheda saṁyuge ॥

छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदा । प्रगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय प्राहिणोत् ॥

chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalas tadā । pragr̥hya vipulaṁ khaḍgaṁ sahadevāya prāhiṇot ॥

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते । द्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव ॥

tam āpatantaṁ sahasā ghorarūpaṁ viśāṁ pate । dvidhā ciccheda samare saubalasya hasann iva ॥

असिं दृष्ट्वा द्विधा छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम् । प्राहिणोत्सहदेवाय सा मोघा न्यपतद्भुवि ॥

asiṁ dr̥ṣṭvā dvidhā chinnaṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām । prāhiṇot sahadevāya sā moghā nyapatad bhuvi ॥

ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रिमिवोद्यताम् । प्रेषयामास संक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः ॥

tataḥ śaktiṁ mahāghorāṁ kālarātrim ivodyatām । preṣayām āsa saṁkruddhaḥ pāṇḍavaṁ prati saubalaḥ ॥

तामापतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः । त्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव ॥

tām āpatantīṁ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ । tridhā ciccheda samare sahadevo hasann iva ॥

सा पपात त्रिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा । शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद्वै शतह्रदा ॥

sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā । śīryamāṇā yathā dīptā gaganād vai śatahradā ॥

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम् । दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः ॥

śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā saubalaṁ ca bhayārditam । dudruvus tāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ ॥

अथोत्क्रुष्टं महद्ध्यासीत्पाण्डवैर्जितकाशिभिः । धार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाभवन् ॥

athotkruṣṭaṁ mahad dhy āsīt pāṇḍavair jitakāśibhiḥ । dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan ॥

तान्वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास संयुगे ॥

tān vai vimanaso dr̥ṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān । śarair anekasāhasrair vārayām āsa saṁyuge ॥

ततो गान्धारकैर्गुप्तं पृष्ठैरश्वैर्जये धृतम् । आससाद रणे यान्तं सहदेवोऽथ सौबलम् ॥

tato gāndhārakair guptaṁ pr̥ṣṭhair aśvair jaye dhr̥tam । āsasāda raṇe yāntaṁ sahadevo ’tha saubalam ॥

स्वमंशमवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप । रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात् । अधिज्यं बलवत्कृत्वा व्याक्षिपन्सुमहद्धनुः ॥

svam aṁśam avaśiṣṭaṁ sa saṁsmr̥tya śakuniṁ nr̥pa । rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt । adhijyaṁ balavat kr̥tvā vyākṣipan sumahad dhanuḥ ॥

स सौबलमभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः । भृशमभ्यहनत्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥

sa saubalam abhidrutya gr̥dhrapatraiḥ śilāśitaiḥ । bhr̥śam abhyahanat kruddhas tottrair iva mahādvipam ॥

उवाच चैनं मेधावी निगृह्य स्मारयन्निव । क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव ॥

uvāca cainaṁ medhāvī nigr̥hya smārayann iva । kṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava ॥

यत्तदा हृष्यसे मूढ ग्लहन्नक्षैः सभातले । फलमद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते ॥

yat tadā hr̥ṣyase mūḍha glahann akṣaiḥ sabhātale । phalam adya prapadyasva karmaṇas tasya durmate ॥

निहतास्ते दुरात्मानो येऽस्मानवहसन्पुरा । दुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं तस्य मातुलः ॥

nihatās te durātmāno ye ’smān avahasan purā । duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭas tvaṁ tasya mātulaḥ ॥

अद्य ते विहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरः । वृक्षात्फलमिवोद्धृत्य लगुडेन प्रमाथिना ॥

adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṁ śiraḥ । vr̥kṣāt phalam ivoddhr̥tya laguḍena pramāthinā ॥

एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलः । संक्रुद्धो नरशार्दूलो वेगेनाभिजगाम ह ॥

evam uktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ । saṁkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha ॥

अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः । विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रहसन्निव ॥

abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṁ patiḥ । vikr̥ṣya balavac cāpaṁ krodhena prahasann iva ॥

शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनः । छत्रं ध्वजं धनुश्चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत् ॥

śakuniṁ daśabhir viddhvā caturbhiś cāsya vājinaḥ । chatraṁ dhvajaṁ dhanuś cāsya chittvā siṁha ivānadat ॥

छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलः । ततो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः ॥

chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥ । tato viddhaś ca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ ॥

ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान् । शकुनेः प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम् ॥

tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān । śakuneḥ preṣayām āsa śaravr̥ṣṭiṁ durāsadām ॥

ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो; माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे । प्रासेन जाम्बूनदभूषणेन; जिघांसुरेकोऽभिपपात शीघ्रम् ॥

tatas tu kruddhaḥ subalasya putro; mādrīsutaṁ sahadevaṁ vimarde । prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṁsur eko ’bhipapāta śīghram ॥

माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं; प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे । भल्लैस्त्रिभिर्युगपत्संचकर्त; ननाद चोच्चैस्तरसाजिमध्ये ॥

mādrīsutas tasya samudyataṁ taṁ; prāsaṁ suvr̥ttau ca bhujau raṇāgre । bhallais tribhir yugapat saṁcakarta; nanāda coccais tarasājimadhye ॥

तस्याशुकारी सुसमाहितेन; सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन । भल्लेन सर्वावरणातिगेन; शिरः शरीरात्प्रममाथ भूयः ॥

tasyāśukārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dr̥ḍhāyasena । bhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrāt pramamātha bhūyaḥ ॥

शरेण कार्तस्वरभूषितेन; दिवाकराभेन सुसंशितेन । हृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन; पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः ॥

śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṁśitena । hr̥tottamāṅgo yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ ॥

स तच्छिरो वेगवता शरेण; सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन । प्रावेरयत्कुपितः पाण्डुपुत्रो; यत्तत्कुरूणामनयस्य मूलम् ॥

sa tacchiro vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitena । prāverayat kupitaḥ pāṇḍuputro; yat tat kurūṇām anayasya mūlam ॥

हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य; भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम् । योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा; दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः ॥

hr̥tottamāṅgaṁ śakuniṁ samīkṣya; bhūmau śayānaṁ rudhirārdragātram । yodhās tvadīyā bhayanaṣṭasattvā; diśaḥ prajagmuḥ pragr̥hītaśastrāḥ ॥

विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा; गाण्डीवघोषेण समाहताश्च । भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः; पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः ॥

vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṁjñā; gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāś ca । bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaś caiva sadhārtarāṣṭrāḥ ॥

ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा; मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः । शङ्खान्प्रदध्मुः समरे प्रहृष्टाः; सकेशवाः सैनिकान्हर्षयन्तः ॥

tato rathāc chakuniṁ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ । śaṅkhān pradadhmuḥ samare prahr̥ṣṭāḥ; sakeśavāḥ sainikān harṣayantaḥ ॥

तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो; हृष्टा ब्रुवाणाः सहदेवमाजौ । दिष्ट्या हतो नैकृतिको दुरात्मा; सहात्मजो वीर रणे त्वयेति ॥

taṁ cāpi sarve pratipūjayanto; hr̥ṣṭā bruvāṇāḥ sahadevam ājau । diṣṭyā hato naikr̥tiko durātmā; sahātmajo vīra raṇe tvayeti ॥