Adhyāya 4

कृप उवाच । दिष्ट्या ते प्रतिकर्तव्ये मतिर्जातेयमच्युत । न त्वा वारयितुं शक्तो वज्रपाणिरपि स्वयम् ॥

kr̥pa uvāca । diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta । na tvā vārayituṁ śakto vajrapāṇir api svayam ॥

अनुयास्यावहे त्वां तु प्रभाते सहितावुभौ । अद्य रात्रौ विश्रमस्व विमुक्तकवचध्वजः ॥

anuyāsyāvahe tvāṁ tu prabhāte sahitāv ubhau । adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ ॥

अहं त्वामनुयास्यामि कृतवर्मा च सात्वतः । परानभिमुखं यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥

ahaṁ tvām anuyāsyāmi kr̥tavarmā ca sātvataḥ । parān abhimukhaṁ yāntaṁ rathāv āsthāya daṁśitau ॥

आवाभ्यां सहितः शत्रूञ्श्वोऽसि हन्ता समागमे । विक्रम्य रथिनां श्रेष्ठ पाञ्चालान्सपदानुगान् ॥

āvābhyāṁ sahitaḥ śatrūñ śvo ’si hantā samāgame । vikramya rathināṁ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān ॥

शक्तस्त्वमसि विक्रान्तुं विश्रमस्व निशामिमाम् । चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावन्निशामिमाम् ॥

śaktas tvam asi vikrāntuṁ viśramasva niśām imām । ciraṁ te jāgratas tāta svapa tāvan niśām imām ॥

विश्रान्तश्च विनिद्रश्च स्वस्थचित्तश्च मानद । समेत्य समरे शत्रून्वधिष्यसि न संशयः ॥

viśrāntaś ca vinidraś ca svasthacittaś ca mānada । sametya samare śatrūn vadhiṣyasi na saṁśayaḥ ॥

न हि त्वा रथिनां श्रेष्ठ प्रगृहीतवरायुधम् । जेतुमुत्सहते कश्चिदपि देवेषु पावकिः ॥

na hi tvā rathināṁ śreṣṭha pragr̥hītavarāyudham । jetum utsahate kaś cid api deveṣu pāvakiḥ ॥

कृपेण सहितं यान्तं युक्तं च कृतवर्मणा । को द्रौणिं युधि संरब्धं योधयेदपि देवराट् ॥

kr̥peṇa sahitaṁ yāntaṁ yuktaṁ ca kr̥tavarmaṇā । ko drauṇiṁ yudhi saṁrabdhaṁ yodhayed api devarāṭ ॥

ते वयं परिविश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः । प्रभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान् ॥

te vayaṁ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ । prabhātāyāṁ rajanyāṁ vai nihaniṣyāma śātravān ॥

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः । सात्वतोऽपि महेष्वासो नित्यं युद्धेषु कोविदः ॥

tava hy astrāṇi divyāni mama caiva na saṁśayaḥ । sātvato ’pi maheṣvāso nityaṁ yuddheṣu kovidaḥ ॥

ते वयं सहितास्तात सर्वाञ्शत्रून्समागतान् । प्रसह्य समरे हत्वा प्रीतिं प्राप्स्याम पुष्कलाम् । विश्रमस्व त्वमव्यग्रः स्वप चेमां निशां सुखम् ॥

te vayaṁ sahitās tāta sarvāñ śatrūn samāgatān । prasahya samare hatvā prītiṁ prāpsyāma puṣkalām । viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṁ niśāṁ sukham ॥

अहं च कृतवर्मा च प्रयान्तं त्वां नरोत्तम । अनुयास्याव सहितौ धन्विनौ परतापिनौ । रथिनं त्वरया यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥

ahaṁ ca kr̥tavarmā ca prayāntaṁ tvāṁ narottama । anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau । rathinaṁ tvarayā yāntaṁ rathāv āsthāya daṁśitau ॥

स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे । ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत् ॥

sa gatvā śibiraṁ teṣāṁ nāma viśrāvya cāhave । tataḥ kartāsi śatrūṇāṁ yudhyatāṁ kadanaṁ mahat ॥

कृत्वा च कदनं तेषां प्रभाते विमलेऽहनि । विहरस्व यथा शक्रः सूदयित्वा महासुरान् ॥

kr̥tvā ca kadanaṁ teṣāṁ prabhāte vimale ’hani । viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān ॥

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम् । दैत्यसेनामिव क्रुद्धः सर्वदानवसूदनः ॥

tvaṁ hi śakto raṇe jetuṁ pāñcālānāṁ varūthinīm । daityasenām iva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ ॥

मया त्वां सहितं संख्ये गुप्तं च कृतवर्मणा । न सहेत विभुः साक्षाद्वज्रपाणिरपि स्वयम् ॥

mayā tvāṁ sahitaṁ saṁkhye guptaṁ ca kr̥tavarmaṇā । na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam ॥

न चाहं समरे तात कृतवर्मा तथैव च । अनिर्जित्य रणे पाण्डून्व्यपयास्याव कर्हिचित् ॥

na cāhaṁ samare tāta kr̥tavarmā tathaiva ca । anirjitya raṇe pāṇḍūn vyapayāsyāva karhi cit ॥

हत्वा च समरे क्षुद्रान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह । निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा स्वर्गगा वयम् ॥

hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha । nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam ॥

सर्वोपायैः सहायास्ते प्रभाते वयमेव हि । सत्यमेतन्महाबाहो प्रब्रवीमि तवानघ ॥

sarvopāyaiḥ sahāyās te prabhāte vayam eva hi । satyam etan mahābāho prabravīmi tavānagha ॥

एवमुक्तस्ततो द्रौणिर्मातुलेन हितं वचः । अब्रवीन्मातुलं राजन्क्रोधादुद्वृत्य लोचने ॥

evam uktas tato drauṇir mātulena hitaṁ vacaḥ । abravīn mātulaṁ rājan krodhād udvr̥tya locane ॥

आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्षितस्य च । अर्थांश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य वा पुनः ॥

āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca । arthāṁś cintayataś cāpi kāmayānasya vā punaḥ ॥

तदिदं समनुप्राप्तं पश्य मेऽद्य चतुष्टयम् । यस्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नमह्नाय नाशयेत् ॥

tad idaṁ samanuprāptaṁ paśya me ’dya catuṣṭayam । yasya bhāgaś caturtho me svapnam ahnāya nāśayet ॥

किं नाम दुःखं लोकेऽस्मिन्पितुर्वधमनुस्मरन् । हृदयं निर्दहन्मेऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति ॥

kiṁ nāma duḥkhaṁ loke ’smin pitur vadham anusmaran । hr̥dayaṁ nirdahan me ’dya rātryahāni na śāmyati ॥

यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः । प्रत्यक्षमपि ते सर्वं तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥

yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ । pratyakṣam api te sarvaṁ tan me marmāṇi kr̥ntati ॥

कथं हि मादृशो लोके मुहूर्तमपि जीवति । द्रोणो हतेति यद्वाचः पाञ्चालानां शृणोम्यहम् ॥

kathaṁ hi mādr̥śo loke muhūrtam api jīvati । droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṁ śr̥ṇomy aham ॥

दृष्टद्युम्नमहत्वाजौ नाहं जीवितुमुत्सहे । स मे पितृवधाद्वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः ॥

dr̥ṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṁ jīvitum utsahe । sa me pitr̥vadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṁgatāḥ ॥

विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः । स पुनर्हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत् ॥

vilāpo bhagnasakthasya yas tu rājño mayā śrutaḥ । sa punar hr̥dayaṁ kasya krūrasyāpi na nirdahet ॥

कस्य ह्यकरुणस्यापि नेत्राभ्यामश्रु नाव्रजेत् । नृपतेर्भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग्वचः पुनः ॥

kasya hy akaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet । nr̥pater bhagnasakthasya śrutvā tādr̥g vacaḥ punaḥ ॥

यश्चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः । शोकं मे वर्धयत्येष वारिवेग इवार्णवम् । एकाग्रमनसो मेऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥

yaś cāyaṁ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ । śokaṁ me vardhayaty eṣa vārivega ivārṇavam । ekāgramanaso me ’dya kuto nidrā kutaḥ sukham ॥

वासुदेवार्जुनाभ्यां हि तानहं परिरक्षितान् । अविषह्यतमान्मन्ये महेन्द्रेणापि मातुल ॥

vāsudevārjunābhyāṁ hi tān ahaṁ parirakṣitān । aviṣahyatamān manye mahendreṇāpi mātula ॥

न चास्मि शक्यः संयन्तुमस्मात्कार्यात्कथंचन । न तं पश्यामि लोकेऽस्मिन्यो मां कार्यान्निवर्तयेत् । इति मे निश्चिता बुद्धिरेषा साधुमता च मे ॥

na cāsmi śakyaḥ saṁyantum asmāt kāryāt kathaṁ cana । na taṁ paśyāmi loke ’smin yo māṁ kāryān nivartayet । iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me ॥

वार्त्तिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः । पाण्डवानां च विजयो हृदयं दहतीव मे ॥

vārttikaiḥ kathyamānas tu mitrāṇāṁ me parābhavaḥ । pāṇḍavānāṁ ca vijayo hr̥dayaṁ dahatīva me ॥

अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणामद्य सौप्तिके । ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः ॥

ahaṁ tu kadanaṁ kr̥tvā śatrūṇām adya sauptike । tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ ॥