Adhyāya 66

जनमेजय उवाच । अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा सरत्नधनसंचयान् । पाण्डवान्धार्तराष्ट्राणां कथमासीन्मनस्तदा ॥

janamejaya uvāca । anujñātāṁs tān viditvā saratnadhanasaṁcayān । pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṇāṁ katham āsīn manas tadā ॥

वैशंपायन उवाच । अनुज्ञातांस्तान्विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता । राजन्दुःशासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anujñātāṁs tān viditvā dhr̥tarāṣṭreṇa dhīmatā । rājan duḥśāsanaḥ kṣipraṁ jagāma bhrātaraṁ prati ॥

दुर्योधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ । दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥

duryodhanaṁ samāsādya sāmātyaṁ bharatarṣabha । duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṁ vacanam abravīt ॥

दुःखेनैतत्समानीतं स्थविरो नाशयत्यसौ । शत्रुसाद्गमयद्द्रव्यं तद्बुध्यध्वं महारथाः ॥

duḥkhenaitat samānītaṁ sthaviro nāśayaty asau । śatrusād gamayad dravyaṁ tad budhyadhvaṁ mahārathāḥ ॥

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । मिथः संगम्य सहिताः पाण्डवान्प्रति मानिनः ॥

atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ । mithaḥ saṁgamya sahitāḥ pāṇḍavān prati māninaḥ ॥

वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् । अभिगम्य त्वरायुक्ताः श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥

vaicitravīryaṁ rājānaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ manīṣiṇam । abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṁ vacanam abruvan ॥

दुर्योधन उवाच । न त्वयेदं श्रुतं राजन्यज्जगाद बृहस्पतिः । शक्रस्य नीतिं प्रवदन्विद्वान्देवपुरोहितः ॥

duryodhana uvāca । na tvayedaṁ śrutaṁ rājan yaj jagāda br̥haspatiḥ । śakrasya nītiṁ pravadan vidvān devapurohitaḥ ॥

सर्वोपायैर्निहन्तव्याः शत्रवः शत्रुकर्षण । पुरा युद्धाद्बलाद्वापि प्रकुर्वन्ति तवाहितम् ॥

sarvopāyair nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa । purā yuddhād balād vāpi prakurvanti tavāhitam ॥

ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान्संपूज्य पार्थिवान् । यदि तान्योधयिष्यामः किं वा नः परिहास्यति ॥

te vayaṁ pāṇḍavadhanaiḥ sarvān saṁpūjya pārthivān । yadi tān yodhayiṣyāmaḥ kiṁ vā naḥ parihāsyati ॥

अहीनाशीविषान्क्रुद्धान्दंशाय समुपस्थितान् । कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्स्रष्टुमर्हति ॥

ahīn āśīviṣān kruddhān daṁśāya samupasthitān । kr̥tvā kaṇṭhe ca pr̥ṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭum arhati ॥

आत्तशस्त्रा रथगताः कुपितास्तात पाण्डवाः । निःशेषं नः करिष्यन्ति क्रुद्धा ह्याशीविषा यथा ॥

āttaśastrā rathagatāḥ kupitās tāta pāṇḍavāḥ । niḥśeṣaṁ naḥ kariṣyanti kruddhā hy āśīviṣā yathā ॥

संनद्धो ह्यर्जुनो याति विवृत्य परमेषुधी । गाण्डीवं मुहुरादत्ते निःश्वसंश्च निरीक्षते ॥

saṁnaddho hy arjuno yāti vivr̥tya parameṣudhī । gāṇḍīvaṁ muhur ādatte niḥśvasaṁś ca nirīkṣate ॥

गदां गुर्वीं समुद्यम्य त्वरितश्च वृकोदरः । स्वरथं योजयित्वाशु निर्यात इति नः श्रुतम् ॥

gadāṁ gurvīṁ samudyamya tvaritaś ca vr̥kodaraḥ । svarathaṁ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam ॥

नकुलः खड्गमादाय चर्म चाप्यष्टचन्द्रकम् । सहदेवश्च राजा च चक्रुराकारमिङ्गितैः ॥

nakulaḥ khaḍgam ādāya carma cāpy aṣṭacandrakam । sahadevaś ca rājā ca cakrur ākāram iṅgitaiḥ ॥

ते त्वास्थाय रथान्सर्वे बहुशस्त्रपरिच्छदान् । अभिघ्नन्तो रथव्रातान्सेनायोगाय निर्ययुः ॥

te tv āsthāya rathān sarve bahuśastraparicchadān । abhighnanto rathavrātān senāyogāya niryayuḥ ॥

न क्षंस्यन्ते तथास्माभिर्जातु विप्रकृता हि ते । द्रौपद्याश्च परिक्लेशं कस्तेषां क्षन्तुमर्हति ॥

na kṣaṁsyante tathāsmābhir jātu viprakr̥tā hi te । draupadyāś ca parikleśaṁ kas teṣāṁ kṣantum arhati ॥

पुनर्दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः । एवमेतान्वशे कर्तुं शक्ष्यामो भरतर्षभ ॥

punar dīvyāma bhadraṁ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ । evam etān vaśe kartuṁ śakṣyāmo bharatarṣabha ॥

ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः । प्रविशेम महारण्यमजिनैः प्रतिवासिताः ॥

te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṁ vā dyūtanirjitāḥ । praviśema mahāraṇyam ajinaiḥ prativāsitāḥ ॥

त्रयोदशं च सजने अज्ञाताः परिवत्सरम् । ज्ञाताश्च पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥

trayodaśaṁ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram । jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa ॥

निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम् । अक्षानुप्त्वा पुनर्द्यूतमिदं दीव्यन्तु पाण्डवाः ॥

nivasema vayaṁ te vā tathā dyūtaṁ pravartatām । akṣān uptvā punardyūtam idaṁ dīvyantu pāṇḍavāḥ ॥

एतत्कृत्यतमं राजन्नस्माकं भरतर्षभ । अयं हि शकुनिर्वेद सविद्यामक्षसंपदम् ॥

etat kr̥tyatamaṁ rājann asmākaṁ bharatarṣabha । ayaṁ hi śakunir veda savidyām akṣasaṁpadam ॥

दृढमूला वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च । सारवद्विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम् ॥

dr̥ḍhamūlā vayaṁ rājye mitrāṇi parigr̥hya ca । sāravad vipulaṁ sainyaṁ satkr̥tya ca durāsadam ॥

ते च त्रयोदशे वर्षे पारयिष्यन्ति चेद्व्रतम् । जेष्यामस्तान्वयं राजन्रोचतां ते परंतप ॥

te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti ced vratam । jeṣyāmas tān vayaṁ rājan rocatāṁ te paraṁtapa ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तूर्णं प्रत्यानयस्वैतान्कामं व्यध्वगतानपि । आगच्छन्तु पुनर्द्यूतमिदं कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tūrṇaṁ pratyānayasvaitān kāmaṁ vyadhvagatān api । āgacchantu punardyūtam idaṁ kurvantu pāṇḍavāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततो द्रोणः सोमदत्तो बाह्लीकश्च महारथः । विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaś ca mahārathaḥ । viduro droṇaputraś ca vaiśyāputraś ca vīryavān ॥

भूरिश्रवाः शांतनवो विकर्णश्च महारथः । मा द्यूतमित्यभाषन्त शमोऽस्त्विति च सर्वशः ॥

bhūriśravāḥ śāṁtanavo vikarṇaś ca mahārathaḥ । mā dyūtam ity abhāṣanta śamo ’stv iti ca sarvaśaḥ ॥

अकामानां च सर्वेषां सुहृदामर्थदर्शिनाम् । अकरोत्पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ॥

akāmānāṁ ca sarveṣāṁ suhr̥dām arthadarśinām । akarot pāṇḍavāhvānaṁ dhr̥tarāṣṭraḥ sutapriyaḥ ॥

अथाब्रवीन्महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । पुत्रहार्दाद्धर्मयुक्तं गान्धारी शोककर्शिता ॥

athābravīn mahārāja dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram । putrahārdād dharmayuktaṁ gāndhārī śokakarśitā ॥

जाते दुर्योधने क्षत्ता महामतिरभाषत । नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ॥

jāte duryodhane kṣattā mahāmatir abhāṣata । nīyatāṁ paralokāya sādhv ayaṁ kulapāṁsanaḥ ॥

व्यनदज्जातमात्रो हि गोमायुरिव भारत । अन्तो नूनं कुलस्यास्य कुरवस्तन्निबोधत ॥

vyanadaj jātamātro hi gomāyur iva bhārata । anto nūnaṁ kulasyāsya kuravas tan nibodhata ॥

मा बालानामशिष्टानामभिमंस्था मतिं प्रभो । मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि ॥

mā bālānām aśiṣṭānām abhimaṁsthā matiṁ prabho । mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṁ tvaṁ bhaviṣyasi ॥

बद्धं सेतुं को नु भिन्द्याद्धमेच्छान्तं च पावकम् । शमे धृतान्पुनः पार्थान्कोपयेत्को नु भारत ॥

baddhaṁ setuṁ ko nu bhindyād dhamec chāntaṁ ca pāvakam । śame dhr̥tān punaḥ pārthān kopayet ko nu bhārata ॥

स्मरन्तं त्वामाजमीढ स्मारयिष्याम्यहं पुनः । शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे वेतराय वा ॥

smarantaṁ tvām ājamīḍha smārayiṣyāmy ahaṁ punaḥ । śāstraṁ na śāsti durbuddhiṁ śreyase vetarāya vā ॥

न वै वृद्धो बालमतिर्भवेद्राजन्कथंचन । त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा त्वां दीर्णाः प्रहासिषुः ॥

na vai vr̥ddho bālamatir bhaved rājan kathaṁ cana । tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṁ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ ॥

शमेन धर्मेण परस्य बुद्ध्या; जाता बुद्धिः सास्तु ते मा प्रतीपा । प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री;र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥

śamena dharmeṇa parasya buddhyā; jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā । pradhvaṁsinī krūrasamāhitā śrīr; mr̥duprauḍhā gacchati putrapautrān ॥

अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारीं धर्मदर्शिनीम् । अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्ष्यामि निवारितुम् ॥

athābravīn mahārājo gāndhārīṁ dharmadarśinīm । antaḥ kāmaṁ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum ॥

यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः । पुनर्द्यूतं प्रकुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह ॥

yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ । punardyūtaṁ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥