Adhyāya 61

भीम उवाच । भवन्ति देशे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर । न ताभिरुत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि ॥

bhīma uvāca । bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṁ yudhiṣṭhira । na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsv api ॥

काश्यो यद्बलिमाहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यदुत्तमम् । तथान्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥

kāśyo yad balim āhārṣīd dravyaṁ yac cānyad uttamam । tathānye pr̥thivīpālā yāni ratnāny upāharan ॥

वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च । राज्यमात्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ॥

vāhanāni dhanaṁ caiva kavacāny āyudhāni ca । rājyam ātmā vayaṁ caiva kaitavena hr̥taṁ paraiḥ ॥

न च मे तत्र कोपोऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान् । इदं त्वतिकृतं मन्ये द्रौपदी यत्र पण्यते ॥

na ca me tatra kopo ’bhūt sarvasyeśo hi no bhavān । idaṁ tv atikr̥taṁ manye draupadī yatra paṇyate ॥

एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः । त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैर्निकृतिप्रियैः ॥

eṣā hy anarhatī bālā pāṇḍavān prāpya kauravaiḥ । tvatkr̥te kliśyate kṣudrair nr̥śaṁsair nikr̥tipriyaiḥ ॥

अस्याः कृते मन्युरयं त्वयि राजन्निपात्यते । बाहू ते संप्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निमानय ॥

asyāḥ kr̥te manyur ayaṁ tvayi rājan nipātyate । bāhū te saṁpradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya ॥

अर्जुन उवाच । न पुरा भीमसेन त्वमीदृशीर्वदिता गिरः । परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम् ॥

arjuna uvāca । na purā bhīmasena tvam īdr̥śīr vaditā giraḥ । parais te nāśitaṁ nūnaṁ nr̥śaṁsair dharmagauravam ॥

न सकामाः परे कार्या धर्ममेवाचरोत्तमम् । भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं नातिक्रमितुमर्हति ॥

na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam । bhrātaraṁ dhārmikaṁ jyeṣṭhaṁ nātikramitum arhati ॥

आहूतो हि परै राजा क्षात्रधर्ममनुस्मरन् । दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥

āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran । dīvyate parakāmena tan naḥ kīrtikaraṁ mahat ॥

भीमसेन उवाच । एवमस्मिकृतं विद्यां यद्यस्याहं धनंजय । दीप्तेऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलादिव ॥

bhīmasena uvāca । evam asmikr̥taṁ vidyāṁ yady asyāhaṁ dhanaṁjaya । dīpte ’gnau sahitau bāhū nirdaheyaṁ balād iva ॥

वैशंपायन उवाच । तथा तान्दुःखितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः । क्लिश्यमानां च पाञ्चालीं विकर्ण इदमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā tān duḥkhitān dr̥ṣṭvā pāṇḍavān dhr̥tarāṣṭrajaḥ । kliśyamānāṁ ca pāñcālīṁ vikarṇa idam abravīt ॥

याज्ञसेन्या यदुक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः । अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः ॥

yājñasenyā yad uktaṁ tad vākyaṁ vibrūta pārthivāḥ । avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ ॥

भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ । समेत्य नाहतुः किंचिद्विदुरश्च महामतिः ॥

bhīṣmaś ca dhr̥tarāṣṭraś ca kuruvr̥ddhatamāv ubhau । sametya nāhatuḥ kiṁ cid viduraś ca mahāmatiḥ ॥

भारद्वाजोऽपि सर्वेषामाचार्यः कृप एव च । अत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ ॥

bhāradvājo ’pi sarveṣām ācāryaḥ kr̥pa eva ca । ata etāv api praśnaṁ nāhatur dvijasattamau ॥

ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतो दिशः । कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥

ye tv anye pr̥thivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ । kāmakrodhau samutsr̥jya te bruvantu yathāmati ॥

यदिदं द्रौपदी वाक्यमुक्तवत्यसकृच्छुभा । विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥

yad idaṁ draupadī vākyam uktavaty asakr̥c chubhā । vimr̥śya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram ॥

एवं स बहुशः सर्वानुक्तवांस्तान्सभासदः । न च ते पृथिवीपालास्तमूचुः साध्वसाधु वा ॥

evaṁ sa bahuśaḥ sarvān uktavāṁs tān sabhāsadaḥ । na ca te pr̥thivīpālās tam ūcuḥ sādhv asādhu vā ॥

उक्त्वा तथासकृत्सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन् । पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य निःश्वसन्निदमब्रवीत् ॥

uktvā tathāsakr̥t sarvān vikarṇaḥ pr̥thivīpatīn । pāṇiṁ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasann idam abravīt ॥

विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथंचन । मन्ये न्याय्यं यदत्राहं तद्धि वक्ष्यामि कौरवाः ॥

vibrūta pr̥thivīpālā vākyaṁ mā vā kathaṁ cana । manye nyāyyaṁ yad atrāhaṁ tad dhi vakṣyāmi kauravāḥ ॥

चत्वार्याहुर्नरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् । मृगयां पानमक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिसक्तताम् ॥

catvāry āhur naraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām । mr̥gayāṁ pānam akṣāṁś ca grāmye caivātisaktatām ॥

एतेषु हि नरः सक्तो धर्ममुत्सृज्य वर्तते । तथायुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते ॥

eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsr̥jya vartate । tathāyuktena ca kr̥tāṁ kriyāṁ loko na manyate ॥

तदयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् । समाहूतेन कितवैरास्थितो द्रौपदीपणः ॥

tad ayaṁ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhr̥śam । samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ ॥

साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानामनिन्दिता । जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥

sādhāraṇī ca sarveṣāṁ pāṇḍavānām aninditā । jitena pūrvaṁ cānena pāṇḍavena kr̥taḥ paṇaḥ ॥

इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना । एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजितामिमाम् ॥

iyaṁ ca kīrtitā kr̥ṣṇā saubalena paṇārthinā । etat sarvaṁ vicāryāhaṁ manye na vijitām imām ॥

एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानामुदतिष्ठत । विकर्णं शंसमानानां सौबलं च विनिन्दताम् ॥

etac chrutvā mahān nādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata । vikarṇaṁ śaṁsamānānāṁ saubalaṁ ca vinindatām ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः । प्रगृह्य रुचिरं बाहुमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tasminn uparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ । pragr̥hya ruciraṁ bāhum idaṁ vacanam abravīt ॥

दृश्यन्ते वै विकर्णे हि वैकृतानि बहून्यपि । तज्जस्तस्य विनाशाय यथाग्निररणिप्रजः ॥

dr̥śyante vai vikarṇe hi vaikr̥tāni bahūny api । tajjas tasya vināśāya yathāgnir araṇiprajaḥ ॥

एते न किंचिदप्याहुश्चोद्यमानापि कृष्णया । धर्मेण विजितां मन्ये मन्यन्ते द्रुपदात्मजाम् ॥

ete na kiṁ cid apy āhuś codyamānāpi kr̥ṣṇayā । dharmeṇa vijitāṁ manye manyante drupadātmajām ॥

त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे । यद्ब्रवीषि सभामध्ये बालः स्थविरभाषितम् ॥

tvaṁ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase । yad bravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam ॥

न च धर्मं यथातत्त्वं वेत्सि दुर्योधनावर । यद्ब्रवीषि जितां कृष्णामजितेति सुमन्दधीः ॥

na ca dharmaṁ yathātattvaṁ vetsi duryodhanāvara । yad bravīṣi jitāṁ kr̥ṣṇām ajiteti sumandadhīḥ ॥

कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज । यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान्पाण्डवाग्रजः ॥

kathaṁ hy avijitāṁ kr̥ṣṇāṁ manyase dhr̥tarāṣṭraja । yadā sabhāyāṁ sarvasvaṁ nyastavān pāṇḍavāgrajaḥ ॥

अभ्यन्तरा च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ । एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ॥

abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha । evaṁ dharmajitāṁ kr̥ṣṇāṁ manyase na jitāṁ katham ॥

कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः । भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव ॥

kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ । bhavaty avijitā kena hetunaiṣā matā tava ॥

मन्यसे वा सभामेतामानीतामेकवाससम् । अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यमुत्तरम् ॥

manyase vā sabhām etām ānītām ekavāsasam । adharmeṇeti tatrāpi śr̥ṇu me vākyam uttaram ॥

एको भर्ता स्त्रिया देवैर्विहितः कुरुनन्दन । इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥

eko bhartā striyā devair vihitaḥ kurunandana । iyaṁ tv anekavaśagā bandhakīti viniścitā ॥

अस्याः सभामानयनं न चित्रमिति मे मतिः । एकाम्बरधरत्वं वाप्यथ वापि विवस्त्रता ॥

asyāḥ sabhām ānayanaṁ na citram iti me matiḥ । ekāmbaradharatvaṁ vāpy atha vāpi vivastratā ॥

यच्चैषां द्रविणं किंचिद्या चैषा ये च पाण्डवाः । सौबलेनेह तत्सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥

yac caiṣāṁ draviṇaṁ kiṁ cid yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ । saubaleneha tat sarvaṁ dharmeṇa vijitaṁ vasu ॥

दुःशासन सुबालोऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः । पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर ॥

duḥśāsana subālo ’yaṁ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ । pāṇḍavānāṁ ca vāsāṁsi draupadyāś cāpy upāhara ॥

तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत । अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥

tac chrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṁsi bhārata । avakīryottarīyāṇi sabhāyāṁ samupāviśan ॥

ततो दुःशासनो राजन्द्रौपद्या वसनं बलात् । सभामध्ये समाक्षिप्य व्यपक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥

tato duḥśāsano rājan draupadyā vasanaṁ balāt । sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṁ pracakrame ॥

आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्यास्तु विशां पते । तद्रूपमपरं वस्त्रं प्रादुरासीदनेकशः ॥

ākr̥ṣyamāṇe vasane draupadyās tu viśāṁ pate । tadrūpam aparaṁ vastraṁ prādurāsīd anekaśaḥ ॥

ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद्घोरनिस्वनः । तदद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वमहीक्षिताम् ॥

tato halahalāśabdas tatrāsīd ghoranisvanaḥ । tad adbhutatamaṁ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām ॥

शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये महास्वनः । क्रोधाद्विस्फुरमाणोष्ठो विनिष्पिष्य करे करम् ॥

śaśāpa tatra bhīmas tu rājamadhye mahāsvanaḥ । krodhād visphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam ॥

इदं मे वाक्यमादद्ध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः । नोक्तपूर्वं नरैरन्यैर्न चान्यो यद्वदिष्यति ॥

idaṁ me vākyam ādaddhvaṁ kṣatriyā lokavāsinaḥ । noktapūrvaṁ narair anyair na cānyo yad vadiṣyati ॥

यद्येतदेवमुक्त्वा तु न कुर्यां पृथिवीश्वराः । पितामहानां सर्वेषां नाहं गतिमवाप्नुयाम् ॥

yady etad evam uktvā tu na kuryāṁ pr̥thivīśvarāḥ । pitāmahānāṁ sarveṣāṁ nāhaṁ gatim avāpnuyām ॥

अस्य पापस्य दुर्जातेर्भारतापसदस्य च । न पिबेयं बलाद्वक्षो भित्त्वा चेद्रुधिरं युधि ॥

asya pāpasya durjāter bhāratāpasadasya ca । na pibeyaṁ balād vakṣo bhittvā ced rudhiraṁ yudhi ॥

तस्य ते वचनं श्रुत्वा सर्वलोकप्रहर्षणम् । प्रचक्रुर्बहुलां पूजां कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥

tasya te vacanaṁ śrutvā sarvalokapraharṣaṇam । pracakrur bahulāṁ pūjāṁ kutsanto dhr̥tarāṣṭrajam ॥

यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः । ततो दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत् ॥

yadā tu vāsasāṁ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ । tato duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat ॥

धिक्शब्दस्तु ततस्तत्र समभूल्लोमहर्षणः । सभ्यानां नरदेवानां दृष्ट्वा कुन्तीसुतांस्तदा ॥

dhikśabdas tu tatas tatra samabhūl lomaharṣaṇaḥ । sabhyānāṁ naradevānāṁ dr̥ṣṭvā kuntīsutāṁs tadā ॥

न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नमेतमिति स्म ह । स जनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन् ॥

na vibruvanti kauravyāḥ praśnam etam iti sma ha । sa janaḥ krośati smātra dhr̥tarāṣṭraṁ vigarhayan ॥

ततो बाहू समुच्छ्रित्य निवार्य च सभासदः । विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥

tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ । viduraḥ sarvadharmajña idaṁ vacanam abravīt ॥

विदुर उवाच । द्रौपदी प्रश्नमुक्त्वैवं रोरवीति ह्यनाथवत् । न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मोऽत्र पीड्यते ॥

vidura uvāca । draupadī praśnam uktvaivaṁ roravīti hy anāthavat । na ca vibrūta taṁ praśnaṁ sabhyā dharmo ’tra pīḍyate ॥

सभां प्रपद्यते ह्यार्तः प्रज्वलन्निव हव्यवाट् । तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥

sabhāṁ prapadyate hy ārtaḥ prajvalann iva havyavāṭ । taṁ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayanty uta ॥

धर्मप्रश्नमथो ब्रूयादार्तः सभ्येषु मानवः । विब्रूयुस्तत्र ते प्रश्नं कामक्रोधवशातिगाः ॥

dharmapraśnam atho brūyād ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ । vibrūyus tatra te praśnaṁ kāmakrodhavaśātigāḥ ॥

विकर्णेन यथाप्रज्ञमुक्तः प्रश्नो नराधिपाः । भवन्तोऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति ॥

vikarṇena yathāprajñam uktaḥ praśno narādhipāḥ । bhavanto ’pi hi taṁ praśnaṁ vibruvantu yathāmati ॥

यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः । अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽर्धं समश्नुते ॥

yo hi praśnaṁ na vibrūyād dharmadarśī sabhāṁ gataḥ । anr̥te yā phalāvāptis tasyāḥ so ’rdhaṁ samaśnute ॥

यः पुनर्वितथं ब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः । अनृतस्य फलं कृत्स्नं संप्राप्नोतीति निश्चयः ॥

yaḥ punar vitathaṁ brūyād dharmadarśī sabhāṁ gataḥ । anr̥tasya phalaṁ kr̥tsnaṁ saṁprāpnotīti niścayaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराङ्गिरसस्य च ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । prahlādasya ca saṁvādaṁ muner āṅgirasasya ca ॥

प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः । कन्याहेतोराङ्गिरसं सुधन्वानमुपाद्रवत् ॥

prahlādo nāma daityendras tasya putro virocanaḥ । kanyāhetor āṅgirasaṁ sudhanvānam upādravat ॥

अहं ज्यायानहं ज्यायानिति कन्येप्सया तदा । तयोर्देवनमत्रासीत्प्राणयोरिति नः श्रुतम् ॥

ahaṁ jyāyān ahaṁ jyāyān iti kanyepsayā tadā । tayor devanam atrāsīt prāṇayor iti naḥ śrutam ॥

तयोः प्रश्नविवादोऽभूत्प्रह्लादं तावपृच्छताम् । ज्यायान्क आवयोरेकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा ॥

tayoḥ praśnavivādo ’bhūt prahlādaṁ tāv apr̥cchatām । jyāyān ka āvayor ekaḥ praśnaṁ prabrūhi mā mr̥ṣā ॥

स वै विवदनाद्भीतः सुधन्वानं व्यलोकयत् । तं सुधन्वाब्रवीत्क्रुद्धो ब्रह्मदण्ड इव ज्वलन् ॥

sa vai vivadanād bhītaḥ sudhanvānaṁ vyalokayat । taṁ sudhanvābravīt kruddho brahmadaṇḍa iva jvalan ॥

यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि । शतधा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति ॥

yadi vai vakṣyasi mr̥ṣā prahlādātha na vakṣyasi । śatadhā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati ॥

सुधन्वना तथोक्तः सन्व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् । जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥

sudhanvanā tathoktaḥ san vyathito ’śvatthaparṇavat । jagāma kaśyapaṁ daityaḥ paripraṣṭuṁ mahaujasam ॥

प्रह्लाद उवाच । त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च । ब्राह्मणस्य महाप्राज्ञ धर्मकृच्छ्रमिदं शृणु ॥

prahlāda uvāca । tvaṁ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca । brāhmaṇasya mahāprājña dharmakr̥cchram idaṁ śr̥ṇu ॥

यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद्वितथं वापि निर्दिशेत् । के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥

yo vai praśnaṁ na vibrūyād vitathaṁ vāpi nirdiśet । ke vai tasya pare lokās tan mamācakṣva pr̥cchataḥ ॥

कश्यप उवाच । जानन्न विब्रुवन्प्रश्नं कामात्क्रोधात्तथा भयात् । सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥

kaśyapa uvāca । jānan na vibruvan praśnaṁ kāmāt krodhāt tathā bhayāt । sahasraṁ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati ॥

तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते । तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमञ्जसा ॥

tasya saṁvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate । tasmāt satyaṁ tu vaktavyaṁ jānatā satyam añjasā ॥

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते । न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥

viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṁ yatra prapadyate । na cāsya śalyaṁ kr̥ntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ ॥

अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु । पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥

ardhaṁ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartr̥ṣu । pādaś caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam ॥

अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥

anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ । eno gacchati kartāraṁ nindārho yatra nindyate ॥

वितथं तु वदेयुर्ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते । इष्टापूर्तं च ते घ्नन्ति सप्त चैव परावरान् ॥

vitathaṁ tu vadeyur ye dharmaṁ prahlāda pr̥cchate । iṣṭāpūrtaṁ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān ॥

हृतस्वस्य हि यद्दुःखं हतपुत्रस्य चापि यत् । ऋणिनं प्रति यच्चैव राज्ञा ग्रस्तस्य चापि यत् ॥

hr̥tasvasya hi yad duḥkhaṁ hataputrasya cāpi yat । r̥ṇinaṁ prati yac caiva rājñā grastasya cāpi yat ॥

स्त्रियाः पत्या विहीनायाः सार्थाद्भ्रष्टस्य चैव यत् । अध्यूढायाश्च यद्दुःखं साक्षिभिर्विहतस्य च ॥

striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthād bhraṣṭasya caiva yat । adhyūḍhāyāś ca yad duḥkhaṁ sākṣibhir vihatasya ca ॥

एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदशेश्वराः । तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् ॥

etāni vai samāny āhur duḥkhāni tridaśeśvarāḥ । tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṁ bruvan ॥

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चेति धारणात् । तस्मात्सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥

samakṣadarśanāt sākṣyaṁ śravaṇāc ceti dhāraṇāt । tasmāt satyaṁ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṁ na hīyate ॥

विदुर उवाच । कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रमब्रवीत् । श्रेयान्सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः ॥

vidura uvāca । kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putram abravīt । śreyān sudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṁs tathāṅgirāḥ ॥

माता सुधन्वनश्चापि श्रेयसी मातृतस्तव । विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव ॥

mātā sudhanvanaś cāpi śreyasī mātr̥tas tava । virocana sudhanvāyaṁ prāṇānām īśvaras tava ॥

सुधन्वोवाच । पुत्रस्नेहं परित्यज्य यस्त्वं धर्मे प्रतिष्ठितः । अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेष शतं समाः ॥

sudhanvovāca । putrasnehaṁ parityajya yas tvaṁ dharme pratiṣṭhitaḥ । anujānāmi te putraṁ jīvatv eṣa śataṁ samāḥ ॥

विदुर उवाच । एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः । यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम् ॥

vidura uvāca । evaṁ vai paramaṁ dharmaṁ śrutvā sarve sabhāsadaḥ । yathāpraśnaṁ tu kr̥ṣṇāyā manyadhvaṁ tatra kiṁ param ॥

वैशंपायन उवाच । विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किंचन पार्थिवाः । कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णां दासीं गृहान्नय ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiṁ cana pārthivāḥ । karṇo duḥśāsanaṁ tv āha kr̥ṣṇāṁ dāsīṁ gr̥hān naya ॥

तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान् । दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥

tāṁ vepamānāṁ savrīḍāṁ pralapantīṁ sma pāṇḍavān । duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm ॥