Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् । पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते ॥

janamejaya uvāca । evaṁ vr̥ṣṇyandhakakule śrutvā mausalam āhavam । pāṇḍavāḥ kim akurvanta tathā kr̥ṣṇe divaṁ gate ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वैव कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् । प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvaiva kauravo rājā vr̥ṣṇīnāṁ kadanaṁ mahat । prasthāne matim ādhāya vākyam arjunam abravīt ॥

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महामते । कर्मन्यासमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ॥

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy eva mahāmate । karmanyāsam ahaṁ manye tvam api draṣṭum arhasi ॥

इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् । अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वीर्यवान् ॥

ity uktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan । anvapadyata tad vākyaṁ bhrātur jyeṣṭhasya vīryavān ॥

अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा । अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना ॥

arjunasya mataṁ jñātvā bhīmaseno yamau tathā । anvapadyanta tad vākyaṁ yad uktaṁ savyasācinā ॥

ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया । राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ॥

tato yuyutsum ānāyya pravrajan dharmakāmyayā । rājyaṁ paridadau sarvaṁ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ ॥

अभिषिच्य स्वराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम् । दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः ॥

abhiṣicya svarājye tu taṁ rājānaṁ parikṣitam । duḥkhārtaś cābravīd rājā subhadrāṁ pāṇḍavāgrajaḥ ॥

एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजो भविष्यति । यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह ॥

eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyati । yadūnāṁ pariśeṣaś ca vajro rājā kr̥taś ca ha ॥

परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे तु यादवः । वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥

parikṣid dhāstinapure śakraprasthe tu yādavaḥ । vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kr̥thāḥ ॥

इत्युक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतः । मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च ॥

ity uktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ । mātulasya ca vr̥ddhasya rāmādīnāṁ tathaiva ca ॥

भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः । श्राद्धान्युद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत्तदा ॥

bhrātr̥bhiḥ saha dharmātmā kr̥tvodakam atandritaḥ । śrāddhāny uddiśya sarveṣāṁ cakāra vidhivat tadā ॥

ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथानपि । स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यो गवां शतसहस्रशः ॥

dadau ratnāni vāsāṁsi grāmān aśvān rathān api । striyaś ca dvijamukhyebhyo gavāṁ śatasahasraśaḥ ॥

कृपमभ्यर्च्य च गुरुमर्थमानपुरस्कृतम् । शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः ॥

kr̥pam abhyarcya ca gurum arthamānapuraskr̥tam । śiṣyaṁ parikṣitaṁ tasmai dadau bharatasattamaḥ ॥

ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः । सर्वमाचष्ट राजर्षिश्चिकीर्षितमथात्मनः ॥

tatas tu prakr̥tīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ । sarvam ācaṣṭa rājarṣiś cikīrṣitam athātmanaḥ ॥

ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः । भृशमुद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः ॥

te śrutvaiva vacas tasya paurajānapadā janāḥ । bhr̥śam udvignamanaso nābhyanandanta tad vacaḥ ॥

नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्ते नराधिपम् । न च राजा तथाकार्षीत्कालपर्यायधर्मवित् ॥

naivaṁ kartavyam iti te tadocus te narādhipam । na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit ॥

ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् । गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश्चास्य ते तदा ॥

tato ’numānya dharmātmā paurajānapadaṁ janam । gamanāya matiṁ cakre bhrātaraś cāsya te tadā ॥

ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत ॥

tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । utsr̥jyābharaṇāny aṅgāj jagr̥he valkalāny uta ॥

भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनी । तथैव सर्वे जगृहुर्वल्कलानि जनाधिप ॥

bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinī । tathaiva sarve jagr̥hur valkalāni janādhipa ॥

विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ । समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुंगवाः ॥

vidhivat kārayitveṣṭiṁ naiṣṭhikīṁ bharatarṣabha । samutsr̥jyāpsu sarve ’gnīn pratasthur narapuṁgavāḥ ॥

ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रियो दृष्ट्वा नरर्षभान् । प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा ॥

tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dr̥ṣṭvā nararṣabhān । prasthitān draupadīṣaṣṭhān purā dyūtajitān yathā ॥

हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति । युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च ॥

harṣo ’bhavac ca sarveṣāṁ bhrātr̥̄ṇāṁ gamanaṁ prati । yudhiṣṭhiramataṁ jñātvā vr̥ṣṇikṣayam avekṣya ca ॥

भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः । आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात् । पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा ॥

bhrātaraḥ pañca kr̥ṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ । ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt । paurair anugato dūraṁ sarvair antaḥpurais tathā ॥

न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् । न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः ॥

na cainam aśakat kaś cin nivartasveti bhāṣitum । nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ ॥

कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् । विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा ॥

kr̥paprabhr̥tayaś caiva yuyutsuṁ paryavārayan । viveśa gaṅgāṁ kauravya ulūpī bhujagātmajā ॥

चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रति । शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन् ॥

citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūrapuraṁ prati । śiṣṭāḥ parikṣitaṁ tv anyā mātaraḥ paryavārayan ॥

पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी । कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः ॥

pāṇḍavāś ca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī । kr̥topavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhās tataḥ ॥

योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः । अभिजग्मुर्बहून्देशान्सरितः पर्वतांस्तथा ॥

yogayuktā mahātmānas tyāgadharmam upeyuṣaḥ । abhijagmur bahūn deśān saritaḥ parvatāṁs tathā ॥

युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् । अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चैव यथाक्रमम् ॥

yudhiṣṭhiro yayāv agre bhīmas tu tadanantaram । arjunas tasya cānv eva yamau caiva yathākramam ॥

पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा । द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम ॥

pr̥ṣṭhatas tu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā । draupadī yoṣitāṁ śreṣṭhā yayau bharatasattama ॥

श्वा चैवानुययावेकः पाण्डवान्प्रस्थितान्वने । क्रमेण ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥

śvā caivānuyayāv ekaḥ pāṇḍavān prasthitān vane । krameṇa te yayur vīrā lauhityaṁ salilārṇavam ॥

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः । रत्नलोभान्महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी ॥

gāṇḍīvaṁ ca dhanur divyaṁ na mumoca dhanaṁjayaḥ । ratnalobhān mahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī ॥

अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः । मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम् ॥

agniṁ te dadr̥śus tatra sthitaṁ śailam ivāgrataḥ । mārgam āvr̥tya tiṣṭhantaṁ sākṣāt puruṣavigraham ॥

ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् । भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत ॥

tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavān idam abravīt । bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṁ māṁ vibodhata ॥

युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप । अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥

yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṁtapa । arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama ॥

अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् । अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च ॥

aham agniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṁ ca khāṇḍavam । arjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca ॥

अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् । परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थोऽस्ति कश्चन ॥

ayaṁ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṁ paramāyudham । parityajya vanaṁ yātu nānenārtho ’sti kaś cana ॥

चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि । गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥

cakraratnaṁ tu yat kr̥ṣṇe sthitam āsīn mahātmani । gataṁ tac ca punar haste kālenaiṣyati tasya ha ॥

वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् । गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥

varuṇād āhr̥taṁ pūrvaṁ mayaitat pārthakāraṇāt । gāṇḍīvaṁ kārmukaśreṣṭhaṁ varuṇāyaiva dīyatām ॥

ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् । स जले प्राक्षिपत्तत्तु तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥

tatas te bhrātaraḥ sarve dhanaṁjayam acodayan । sa jale prākṣipat tat tu tathākṣayyau maheṣudhī ॥

ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत । ययुश्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः ॥

tato ’gnir bharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata । yayuś ca pāṇḍavā vīrās tatas te dakṣiṇāmukhāḥ ॥

ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः । जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम् ॥

tatas te tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ । jagmur bharataśārdūla diśaṁ dakṣiṇapaścimam ॥

ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते । ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥

tataḥ punaḥ samāvr̥ttāḥ paścimāṁ diśam eva te । dadr̥śur dvārakāṁ cāpi sāgareṇa pariplutām ॥

उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः । प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥

udīcīṁ punar āvr̥ttya yayur bharatasattamāḥ । prādakṣiṇyaṁ cikīrṣantaḥ pr̥thivyā yogadharmiṇaḥ ॥