Adhyāya 69

संजय उवाच । तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुते । आश्लिष्य पार्थं दाशार्हो हर्षाद्वचनमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute । āśliṣya pārthaṁ dāśārho harṣād vacanam abravīt ॥

हतो बलभिदा वृत्रस्त्वया कर्णो धनंजय । वधं वै कर्णवृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः ॥

hato balabhidā vr̥tras tvayā karṇo dhanaṁjaya । vadhaṁ vai karṇavr̥trābhyāṁ kathayiṣyanti mānavāḥ ॥

वज्रिणा निहतो वृत्रः संयुगे भूरितेजसा । त्वया तु निहतः कर्णो धनुषा निशितैः शरैः ॥

vajriṇā nihato vr̥traḥ saṁyuge bhūritejasā । tvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तमिमं विक्रमं लोके प्रथितं ते यशोवहम् । निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते ॥

tam imaṁ vikramaṁ loke prathitaṁ te yaśovaham । nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate ॥

वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम् । निवेद्य धर्मराजस्य त्वमानृण्यं गमिष्यसि ॥

vadhaṁ karṇasya saṁgrāme dīrghakālacikīrṣitam । nivedya dharmarājasya tvam ānr̥ṇyaṁ gamiṣyasi ॥

तथेत्युक्ते केशवस्तु पार्थेन यदुपुङ्गवः । पर्यवर्तयदव्यग्रो रथं रथवरस्य तम् ॥

tathety ukte keśavas tu pārthena yadupuṅgavaḥ । paryavartayad avyagro rathaṁ rathavarasya tam ॥

धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकोदरम् । युयुधानं च गोविन्द इदं वचनमब्रवीत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ yudhāmanyuṁ mādrīputrau vr̥kodaram । yuyudhānaṁ ca govinda idaṁ vacanam abravīt ॥

परानभिमुखा यत्तास्तिष्ठध्वं भद्रमस्तु वः । यावदावेद्यते राज्ञे हतः कर्णोऽर्जुनेन वै ॥

parān abhimukhā yattās tiṣṭhadhvaṁ bhadram astu vaḥ । yāvad āvedyate rājñe hataḥ karṇo ’rjunena vai ॥

स तैः शूरैरनुज्ञातो ययौ राजनिवेशनम् । पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श च युधिष्ठिरम् ॥

sa taiḥ śūrair anujñāto yayau rājaniveśanam । pārtham ādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram ॥

शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनोत्तमे । अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ ॥

śayānaṁ rājaśārdūlaṁ kāñcane śayanottame । agr̥hṇītāṁ ca caraṇau muditau pārthivasya tau ॥

तयोः प्रहर्षमालक्ष्य प्रहारांश्चातिमानुषान् । राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः ॥

tayoḥ praharṣam ālakṣya prahārāṁś cātimānuṣān । rādheyaṁ nihataṁ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततोऽस्मै तद्यथावृत्तं वासुदेवः प्रियंवदः । कथयामास कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः ॥

tato ’smai tad yathāvr̥ttaṁ vāsudevaḥ priyaṁvadaḥ । kathayām āsa karṇasya nidhanaṁ yadunandanaḥ ॥

ईषदुत्स्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत् । युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जलिरथाच्युतः ॥

īṣad utsmayamānas tu kr̥ṣṇo rājānam abravīt । yudhiṣṭhiraṁ hatāmitraṁ kr̥tāñjalir athācyutaḥ ॥

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश्च वृकोदरः । त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaś ca vr̥kodaraḥ । tvaṁ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामाल्लोमहर्षणात् । क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव ॥

muktā vīrakṣayād asmāt saṁgrāmāl lomaharṣaṇāt । kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva ॥

हतो वैकर्तनः क्रूरः सूतपुत्रो महाबलः । दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव ॥

hato vaikartanaḥ krūraḥ sūtaputro mahābalaḥ । diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava ॥

यः स द्यूतजितां कृष्णां प्राहसत्पुरुषाधमः । तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शोणितम् ॥

yaḥ sa dyūtajitāṁ kr̥ṣṇāṁ prāhasat puruṣādhamaḥ । tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam ॥

शेतेऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस्ते कुरुपुंगव । तं पश्य पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः ॥

śete ’sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrus te kurupuṁgava । taṁ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṁ bahudhā śaraiḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु दाशार्हं प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् । दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र प्रीत्या चेदमुवाच ह ॥

yudhiṣṭhiras tu dāśārhaṁ prahr̥ṣṭaḥ pratyapūjayat । diṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedam uvāca ha ॥

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दन । त्वया सारथिना पार्थो यत्कुर्यादद्य पौरुषम् ॥

naitac citraṁ mahābāho tvayi devakinandana । tvayā sārathinā pārtho yat kuryād adya pauruṣam ॥

प्रगृह्य च कुरुश्रेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम् । उवाच धर्मभृत्पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ ॥

pragr̥hya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṁ dakṣiṇaṁ bhujam । uvāca dharmabhr̥t pārtha ubhau tau keśavārjunau ॥

नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन ह । धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषोत्तमौ ॥

naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha । dharmasaṁsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau ॥

असकृच्चापि मेधावी कृष्णद्वैपायनो मम । कथामेतां महाबाहो दिव्यामकथयत्प्रभुः ॥

asakr̥c cāpi medhāvī kr̥ṣṇadvaipāyano mama । kathām etāṁ mahābāho divyām akathayat prabhuḥ ॥

तव कृष्ण प्रभावेण गाण्डीवेन धनंजयः । जयत्यभिमुखाञ्शत्रून्न चासीद्विमुखः क्वचित् ॥

tava kr̥ṣṇa prabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṁjayaḥ । jayaty abhimukhāñ śatrūn na cāsīd vimukhaḥ kva cit ॥

जयश्चैव ध्रुवोऽस्माकं न त्वस्माकं पराजयः । यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान् ॥

jayaś caiva dhruvo ’smākaṁ na tv asmākaṁ parājayaḥ । yadā tvaṁ yudhi pārthasya sārathyam upajagmivān ॥

एवमुक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम् । दन्तवर्णैर्हयैर्युक्तं कालवालैर्महारथः ॥

evam uktvā mahārāja taṁ rathaṁ hemabhūṣitam । dantavarṇair hayair yuktaṁ kālavālair mahārathaḥ ॥

आस्थाय पुरुषव्याघ्रः स्वबलेनाभिसंवृतः । कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्यामनुमन्य ततः प्रियम् ॥

āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṁvr̥taḥ । kr̥ṣṇārjunābhyāṁ vīrābhyām anumanya tataḥ priyam ॥

आगतो बहुवृत्तान्तं द्रष्टुमायोधनं तदा । आभाषमाणस्तौ वीरावुभौ माधवफल्गुनौ ॥

āgato bahuvr̥ttāntaṁ draṣṭum āyodhanaṁ tadā । ābhāṣamāṇas tau vīrāv ubhau mādhavaphalgunau ॥

स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम् । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम् ॥

sa dadarśa raṇe karṇaṁ śayānaṁ puruṣarṣabham । gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkr̥tam ॥

सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः । प्रशशंस नरव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ ॥

saputraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā karṇaṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ । praśaśaṁsa naravyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau ॥

अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्यां भ्रातृभिः सह । त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः ॥

adya rājāsmi govinda pr̥thivyāṁ bhrātr̥bhiḥ saha । tvayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ ॥

हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयमभिमानिनम् । निराशोऽद्य दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रो भविष्यति । जीविताच्चापि राज्याच्च हते कर्णे महारथे ॥

hataṁ dr̥ṣṭvā naravyāghraṁ rādheyam abhimāninam । nirāśo ’dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyati । jīvitāc cāpi rājyāc ca hate karṇe mahārathe ॥

त्वत्प्रसादाद्वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ । त्वं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दन । दिष्ट्या जयसि गोविन्द दिष्ट्या कर्णो निपातितः ॥

tvatprasādād vayaṁ caiva kr̥tārthāḥ puruṣarṣabha । tvaṁ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana । diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ ॥

एवं स बहुशो हृष्टः प्रशशंस जनार्दनम् । अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

evaṁ sa bahuśo hr̥ṣṭaḥ praśaśaṁsa janārdanam । arjunaṁ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततो भीमप्रभृतिभिः सर्वैश्च भ्रातृभिर्वृतम् । वर्धयन्ति स्म राजानं हर्षयुक्ता महारथाः ॥

tato bhīmaprabhr̥tibhiḥ sarvaiś ca bhrātr̥bhir vr̥tam । vardhayanti sma rājānaṁ harṣayuktā mahārathāḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च पाण्डवश्च वृकोदरः । सात्यकिश्च महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथः ॥

nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavaś ca vr̥kodaraḥ । sātyakiś ca mahārāja vr̥ṣṇīnāṁ pravaro rathaḥ ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः । पूजयन्ति स्म कौन्तेयं निहते सूतनन्दने ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasr̥ñjayāḥ । pūjayanti sma kaunteyaṁ nihate sūtanandane ॥

ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् । जितकाशिनो लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः प्रहारिणः ॥

te vardhayitvā nr̥patiṁ pāṇḍuputraṁ yudhiṣṭhiram । jitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ ॥

स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर्वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ । जग्मुः स्वशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः ॥

stuvantaḥ stavayuktābhir vāgbhiḥ kr̥ṣṇau paraṁtapau । jagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ ॥

एवमेष क्षयो वृत्तः सुमहाँल्लोमहर्षणः । तव दुर्मन्त्रिते राजन्नतीतं किं नु शोचसि ॥

evam eṣa kṣayo vr̥ttaḥ sumahām̐l lomaharṣaṇaḥ । tava durmantrite rājann atītaṁ kiṁ nu śocasi ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा तदप्रियं राजन्धृतराष्ट्रो महीपतिः । पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान् । तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā tad apriyaṁ rājan dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivān । tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī ॥

तं प्रत्यगृह्णाद्विदुरो नृपतिं संजयस्तथा । पर्याश्वासयतश्चैवं तावुभावेव भूमिपम् ॥

taṁ pratyagr̥hṇād viduro nr̥patiṁ saṁjayas tathā । paryāśvāsayataś caivaṁ tāv ubhāv eva bhūmipam ॥

तथैवोत्थापयामासुर्गान्धारीं राजयोषितः । ताभ्यामाश्वासितो राजा तूष्णीमासीद्विचेतनः ॥

tathaivotthāpayām āsur gāndhārīṁ rājayoṣitaḥ । tābhyām āśvāsito rājā tūṣṇīm āsīd vicetanaḥ ॥